وبلاگ سایت

عکس ابراهیم حقیقی
از ابراهیم حقیقی در پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 8:57 عصر
هر کس در دنیا

 

ابراهيم حقيقي

چكيده

همكاري هاي متقابل گروهي در راه تأمين معيشت شيوه اي بسيار قديمي است و عمري به اندازه تاريخ بشر دارد . زيرا بدون كمك و همكاري ايجاد هر نوع تمدني حتي در ادوار اوليه زندگي انسان غير ممكن بوده است . بشر از دير باز دريافت كه استفاده از كمك ديگران بهترين راه براي مقابله با مشكلات است و جهت كارهايي از قبيل شكار يا دفاع در مقابل دشمنان و... به تشريك مساعي و همكاري دسته جمعي احتياج دارد . برخي از اين همياري ها نيز به صورت سازمان يافته و با انسجام خاصي صورت مي گرفته كه از جمله آن ، همياري بانوان روستاي خانيك در كار جمع آوري و تبديل شير به فرآورده است. كه از آن به « مهو » ياد مي شود.در اين شيوه به منظور بهره برداري بهتر و امكان توليد انبوه فرآورده لبني تمامي افراد گروه شير استحصالي از دام هاي خود را به يكي از اعضاي گروه قرض مي دهند.


كليد واژه ها

روستاي خانيك، تعاوني سنتي ، همياري ، مبادله

بيان مسئله

ياریگري و تعاون از تأكيدات دين مقدس اسلام است .وهمواره براين امر مهم بخصوص در امور خير وشايسته تأكيد شده ( تعاونوا علي البر والتقوي) و گرچه اين شيوه ها از دير باز كارايي خود را در پاسخگويي به نياز جوامع متناسب با شرايط جغرافيايي واجتماعي نشان داده است .ولي متأسفانه عدم توجه به روستا ها ورها شدن آنها به حال خود سبب متلاشي شدن اين شيوه هاي كهن وعدم جايگريني آن با شيوه هاي كارآمد گرديده است چيزي كه انگيزه ماندن ومبارزه با ناملايمات روستا را براي مردم كاهش داده و مهاجرت روز افزون روستائيان به شهرها را در پي داشته است .چنانكه همين روستايي كه برخي از نمودهاي همكاري آنان را دراين جا آوردم جمعيت آن امروز در مقایسه با صد سال پيش نه تنها افزایش نیافته بلکه سیر نزولی داشته است . بي سبب نيست كه ايليچ توسعه ي اقتصادي مدرن را به عنوان فرآيندي توصيف مي كند كه از طريق آن ملتهايي كه قبلاً خود كفا بوده اند مهارتهاي سنتي خود را از دست مي دهند ومجبور مي شوند براي سلامتشان به پزشكان ، براي تعليم وتربيتشان به معلمان ، براي سرگرمي به تلويزيون وبراي معيشت خود به كار فرمايان متكي باشند .(گيدنز ،1376: 470)

روستاهاي ما كه روزي صادر كننده محصولات كشاورزي ودامي به شهرها بودند امروزه مصرف كننده و وارد كننده اين محصولات هستند . قنات هايي كه با همت بلند گذشتگان با حداقل امكانات وبا اراده وپشتكار ايجاد گرديده اند . امروزه در سايه ي بي توجهي و كوتاهي نسل حاضر يكي پس از ديگري تخريب مي شود .حال آنكه اين ها شاهكارهاي فرهنگي ومیراث فرهنگی و سرمایه ملی کشور هستند و حاكميت ، بايد به عنوان سرمايه ي ملي حفاظت آن را به عهده بگيرد .

اگر حكومت پهلوي با مدرنيزاسيون وارائه طرحهايي همچون اصلاحات ارضي زمينه ي نابودي اين تعاوني هاي سنتي را فراهم آورد .شايسته است كه دولتمردان امروزي ما در جهت نهادمند كردن اين شيوه هاي پسنديده در روستاها اقدام كنند .چرا كه بهتر از هر شيوه ديگري خواهد توانست پاسخگوي نياز اين مناطق باشد .

حاصل اين آمد كه يار جمع باش

همچو بتگر از حجر ياري تراش

زان كه انبوهي وجمع كاروان

رهزنان را بشكند پشت وسنان

(مــولــوي)

تعريف مفاهيم:

تعاون : واژه اي عربي وقرآني است .تعاون از نظر اشتقاق كلمه از باب تفاعل است ، مصادري كه براين وزن در زبان فارسي وارده شده به طور كلي دو نوع ودر دو معني متفاوت به كار رفته است .

1- به معني صفتي وحالتي كه دراصل موجود نباشد ، به خود بستن وبه خود نسبت دادن ، مانند تجاهل ، تشاعر ، تظاهر و تمارض .

2- به معني انجام عمل متقابل و در برابر هم همچون معنايي كه از كلمات مبارزه ، مصاحبه ، مقاتله ، مشاجره ...... به دست مي آيد .از مصادر تعاون ...... تعاطف و تباين نيز فهميده مي شود به طوري كه معاني به يكديگر كمك كردن با هم مهرباني كردن ، و از هم دور شدن از اين كلمات به ذهن متبادر مي گردد . (سليم ، 1347 : 5 ).

معادل كلمه ي تعاون در زبانهاي اروپايي cooperation است كه در نقطه مقابل رقابت competition قرار مي گيرد .

فرهنگ لغات انگليسي وبستر كلمه ي cooperation را ، كار كردن با هم براي يك مقصود و جمع شدن به دور هم براي انجام دادن يك امر مشترك و عمل همكاري اقتصادي نيز معني كرده است .

ونيز فرهنگ فرانسوي ( گراند لاروس) آن را به معني عمل همكاري و شركت در انجام كار مشترك و روش و عملي كه به موجب آن افراد يا خانواده هاي داراي منافع مشترك مؤسسه اي را به وجود مي آورند بيان كرده است . (همان: 7).

در فرهنگ فارسي معين معادل فارسي كلمه تعاون نيز همكاري ، به معني يكديگر را ياري كردن ، بهم ياري رساندن ، همدستي ، ياري و دستگيري است .

براساس يك تقسيم بندي كلي همكاري ها به دو نوع تقسيم مي شوند :

1- همكاري هاي سنتي

2- همكاري هاي رسمي يا شركت هاي تعاوني .( انصاري ، 1376: 11)

از آنجا كه بحث ما در مقوله نخست مي گنجد لذا به تعريف نوع اول مي پردازيم .

همكاري هاي سنتي شكلي از تعاون هستند كه از ديرباز در جوامع گوناگون براي حل مسائل و مشكلات موجود بكار گرفته شده است .اين نوع از همكاري داراي خصوصياتي است كه آنرا از همكاريهاي غيرسنتي (رسمي ) متمايز مي سازد .

1- همكاري هاي سنتي با آداب و رسوم و فرهنگ جامعه رابطه اي نزديك و گاه بسيار پيچيده دارد .

2- بر همكاريهاي سنتي مقررات عرفي غير مكتوب تسلط دارند .

3- از آنجا كه در جوامع سنتي آداب و رسوم و سنت ها از منطقه اي به منطقه ديگر تفاوت مي كند . بنابراين همكاريهاي سنتي آنها نيز مختلف و متفاوت هستند .

4- پيدايش همكاريهاي سنتي از شكل و الگوي مشخص و معيني پيروي نكرد ه بصورتي خاص براي هر نياز و مورد خاص بوجود مي آيد .

5- غير مستمر بودن همكاريهاي سنتي .

6- در همكاري هاي سنتي تعداد افرادي كه با يكديگر همكاري مي كنند معمولاً كم و انگشت شمار است (انصاري : 1376 : 18-14).

دكتر مرتضي فر هادي در تفاوت تعاوني هاي سنتي با ساير يارگيريها مي نويسد :

اولاً : گزينش در ساير اشكال ياوري اغلب وجود ندارد مانند بيشتر خود ياريها .يا اگر وجود داشته باشد ناقص است و همه جانبه نيست مانند برخي دگر ياريها و بيشتر هم ياريها كه در آن گروه ياري دهنده يكديگر را نگزيده و تنها از جانب « ياري گيرنده » فراخوانده شده اند .... در حالي كه در تعاوني هاي سنتي افراد گروه به نسبت يكديگر را برگزيده يا توسط سر گروه گزيده مي شوند .و در اين گزينش تا حد امكان سختگيري به عمل مي آورند و معيارهاي اقتصادي و غير اقتصادي متعددي را در انتخاب اعضا در نظر مي گيرند .

ثانياً : كنش ياري در انواع « ياريگري هاي » ديگر نسبت به « تعاوني سنتي » گسسته و كوتاه مدت مي باشد . در صورتي كه در تعاوني هاي سنتي اين كنش نسبتاً پيوسته و درازمدت است و حداقل اعضاء تعاوني براي يك سال زراعي و يا دامداري يكديگر را بر مي گزينند .

ثالثاً : تعاوني هاي سنتي به خاطر كنش ها و جريانات مختلف ياري كه در آنها برقرار مي گردد و پيچيده تر از ساير ياوري ها بوده و گاه همه ی انواع ياوري من جمله تعاونيهاي كوچكتري را در درون خود جاي مي دهند.

رابعاً : تعاوني سنتي كهن ترين گونه ي ياوري در جامعه ي انساني و من جمله در جامعه ايران بوده است .تعاوني هاي سنتي در واقع از تشديد نظم گروهي ،پيوستگي و افزوني كميّت يك و يا چند گونه « كنش ياري » پديدار شده اند به عبارت ديگر تعاوني سنتي همان خود ياري ، همياري و دگر ياري تشديد يافته است . ( فرهادي ،1369 : 58 ).

مباني نظري

فرهنگ و تمدن امروزی بشر جز در سايه ی همكاري انسانها در بستر تاريخ امكان پذير نبود و زندگي اجتماعي مديون اين همكاري ها است . و اگر اين نظر فلاسفه را كه انسان را اجتماعی و مدنی مي دانند بپذيريم تمايل به همكاري را بايد خصيصه ی ذاتي انسان دانست .هر چند بسياري از جامعه شناسان همكاري انسانها را معلول نيازهاي انسان و عدم توان او در پاسخگويي به نيازهايش دانسته اند .

غزالي مي گويد : اصل دنيا سه چيز است : طعام و لباس و مسكن – اصل صناعت ها كه ضرورت آدمي است نيز سه چيز است . برزيگري و جولاهي و بنّايي لكن هر يكي را فروع اند كه بعضي سازِ آن كنند چون حلاج و ريسنده ي ريسمان كه ساز جولاه مي كنند و بعضي آن را تمام مي كنند چون درزي كه كار جولاه تمام مي كند و اين همه را به آلت ها حاجت افتاد از چوب و آهن و پوست و غير آن پس آهنگر و درودگر و خرّاز پيدا آمد .و چون اين همه پيدا آمد ايشان را به معاونت يكديگر حاجت بود كه هر كس همه كار خويش نمي توانست كردن پس ميان ايشان معاملتي پديدار آمد . (غزالي ، 1371: 74).

در بسياري از همكاري هاي سنتي كه از گذشته به يادگاري مانده است عنصر بخشش و هديه نقش كليدي را ايفا مي كند .كه اين امر گاهي به صورت معاوضه بوده چرا كه در مواقعي بخشش به جواب فوري منجر شده است .

مارسل موس (Marcel Mauss ) بخشش و هديه اي را كه امروزه در بين جوامع اعم از سنتي يا صنعتي رايج است بازمانده ي شيوه توازن كالا و داد و ستدي مي داند كه در جوامع اوليه وجود داشته است . در هديه دادن هر دو طرف بدون اين كه نرخي را مشخص كرده باشند با حسابگري ، دو كالای رد و بدل شده را مقايسه و ارزيابي مي كنند . ( روح الاميني 1368 : 241).

مثال در اين خصوص اصطلاح « كاسه همسايگي » است كه همسايگان غذاي خود را بويژه اگر كمي غير عادي نظير غذاهاي بودار يا غذاهايي كه پخت آن دشوار است يا غذاهاي كمياب مي باشد به تنهايي نخورند و آن را بين همسايگان تقسيم كنند .همسايگان نيز وظيفه خود مي دانند كه اين احسان را دير يا زود پاسخ گويند و اگر توانستند شايسته تر .ضرب­المثل هاي بسياري وجود دارد كه به اين رسم كاسه ي همسايگي و مبادلات غذا با غذا اشاره دارد مانند « كاسه جايي رود كه باز آرد قدح » يا « كاسه همسايه دو پا دارد » يا « كاسه داريم اَرك وَرك ، تو پُركني من پر ترك » (فرهادي ، 1383 : 4 ).

شايد اين سؤال مطرح شود : چيزي كه قرار است جبران شود چه ضرورتي دارد .هر كس غذاي خودش را بخورد در پاسخ مي توان گفت آن چيزي که در اين جا مهم است . تأمين نيازهاي صرفاً مادي نيست بلكه فراتر از اين موضوع است .نفس مبادله ارزشمند است .چرا كه ارزشهاي انساني محبت و همدلي است كه مبادله مي شود .همان گونه كه ضرب المثل ايراني مي گويد : « كاسه همسايگي شكم را سير نمي كند امّا محبّت را افزون مي سازد » ، يا چيزي كه مالينفسكي تحت عنوان كولا (Kula ) در جزاير ملانزي عنوان مي كند .كه در آن اشيايي فاقد هر نوع استفاده مادي و تكنيكي شامل دست بندها وگردن بندهايي از صدف دريايي مبادله مي شود . (روح الاميني ، 1368 : 244 ).

دكتر مرتضي فرهادي كه در زمينه تعاوني هاي سنتي و طبقه بندي يادگيريهاي سنتي ايران مطالعات گسترده و طولاني دارد به وجود اين شكل از تعاوني سنتي نه تنها در شهرستان هاي استانهاي مختلف ايران بلكه در ساير كشورها از جمله افغانستان ، تاجيكستان و جمهوري آذربايجان اشاره مي كند كه با نام ها و ظواهر و گاه زمينه هاي كاري همگون يا متفاوت مي توان آن را در جاهاي ديگر جهان نيز يافت .

(فرهادي، 1383: 3).


مِهو Meho يا هم شيري


مهو يا هم شيري : نوعي همياري سنتي زنانه در خانيك است (روستاي خانيك كه نام اصلي آن خانيك شاه بوده ، با حدود 450 نفر جمعيت در شمال شرقي شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبي و در كيلومتر 30 جاده فردوس – بجستان قرار دارد . دين مردم روستا اسلام و پيرو مذهب شيعه جعفري بوده زبان آنها فارسي و شغل اصلي مردم كشاورزي و دامداري است.) كه با هدف تبديل شير به فرآورده هاي شيري شكل گرفته است . از آن جايی که فر آوري شير و تبديل آن به كشك (قُروُت ghoroot ) وكره(مَسكَه maska كاري سخت و وقت گير مي باشد زنان روستا به اين منظور در فصل شيردهي دام ها كه در اين منطقه بيشتر بز مي باشد گروههايي را تشكيل مي دهند كه هر گروه با نظم و ترتيبي خاص در امر جمع آوري شير همكاري مي كنند.كه به اين كار در اصطلاح محلي مهو مي گويند. لازم به ذكر است كه در بين گاوداران هم چنين رويه اي مرسوم بوده ولي در اين حالت بيشتر از واژه همشيري استفاده مي شود و مهو در بين دام داران و در راستاي جمع آوري و تبديل شير دام هاي سبك بويژه بز رايج است. و مي توان از آن به عنوان« سازماني نهادي شده با كاركردهاي مركب ياد كرد كه از تلاش برخي اشكال تعاوني قديمي تر زاده شده و به خاطر اقتصادي كردن دام داري معيشتي و نيمه معيشتي در زمينه ي توليد فرآورده هاي شيري (رسا كردن ميزان شير و نيروي كار و صرفه جويي در اين دو عامل ) و به خاطر ماهيت و تقدس شير و پاره اي نياز هاي اجتماعي – رواني اعضا تا به امروز تداوم يافته است .»( فرهادي ،1369: 58 ).

از كاركرهاي اين شيوه در بعد اقتصادي استفاده بهينه از وقت و امكانات و افزايش بهره وري در توليد فرآورده هاي لبني است. با توجه به اين كه اكثر دام داران اين منطقه داراي تعداد معدودي دام هستند. با مقدار شير محدود استحصالي ، توليد فرآورده اي لبني مقرون به صرفه نبوده و هزينه ي تمام شده آن را بالا مي برد. علاوه بر اين با توجه به اشتغال دام داران به فعاليت هاي كشاورزي و ضرورت پرداختن به كاشت و داشت و برداشت محصولات ، اين نوع همياري فرصت پرداختن به اين امور را براي آنان فراهم مي كند. چرا كه بخشي از بار مسئوليت فعاليت هاي كشاورزي هم بر دوش خانم هاست. ساير كاركردهاي مبادله كه قبلاً اشاره شد در اين شيوه هم وجود دارد . گرد هم آمدن روزانه خانم ها در ساعات معيني از روز و حركت دسته جمعي به طرف محل شيردوشي و بازگشت كه گاه مسيري نسبتاً طولاني است سختي و دشواري هاي راه را كم و قابل تحمل مي كند.وافراد پي مي برند كه منافعشان در همكاري كردن بهتر تأمين مي شود ، محصول كارشان در نتيجه ي سازمان جمعي تلاش هايشان افزايش مي يابد و سهم هر توليد كننده بيشتر و زحمتش كمتر مي شود.(بودون،1385: 772) چراكه در شرايط كار گروهي پديده ي آزاد شدن نيروهاي اضافي (دينا موژن Dynamogenis) پيش مي آيد. (كلاينبرگ ،508:1376)

حضور در منازل يكديگر كه تا پايان دوره جمع آوري شير چند دور تكرار مي شود كه اين امر در افزايش همبستگي اجتماعي مؤثر است.و روابط عاطفي و اجتماعي بين اعضا را افزايش مي دهد. همان گونه كه در موارد مشابه در ساير نقاط كشور صادق است . اين نوع همياري كه ريشه در گذشته هاي بسيار دور دارد علي رغم تغييرات اجتماعي و انتقال كاركردهاي تعاوني هاي غير رسمي و سنتي به تعاوني هاي رسمي هنوز موجودیت خود را حفظ كرده و بنا به شواهد تا چند دهه پيش از گسترده ترين تعاوني هاي سنتي ايران نه تنها در اغلب روستاها و ايلات بلكه در اغلب شهرها نيز بوده است و به نامهاي بسيار متنوعي که مشهور ترين آنها « شير واره » يا « واره » است ناميده مي شوند اين تعاوني هنوز نيز گسترده ترين نوع تعاوني سنتي در ايران است .

(فرهادي ،1370 : 57).


.طريقه شكل گيري اين گروهها از اين قرار است :

با توجه به تعداد دامهاي روستا هر چند نفر با هم يك گلّه تشكيل مي دهند .كه تعداد افراد هر گروه بستگي به تعداد دامهاي آنان دارد و مي تواند 2 تا 15 نفر باشد . و از آن جاكه وظيفه ي جمع آوري و فر آوري شير در روستاها به عهده زنان است . لذا شكل گيري و اداره اين گونه تعاوني ها هم به عهده آنان است .افرادي كه با يكديگر هم گله يا هم شير هستند در فصل بهار پس از زايش گوسفندان و هنگامي كه تمام دامهاي آنان زايمان كردند و شير دهي دامها شروع شد .اين گروههاي همياري فعاليت خود را آغاز مي كنند .شيوه ي عمل اين گروه ها هم بر طبق قواعد خاصي است .شروع دوره و نحوه گردش آن و تعيين نوبت و تعيين سهم هر فرد را گروه مشخص مي كند .تعيين نوبت معمولاً با توافق يكديگر و يا به صورت قرعه كشي صورت مي گيرد و به نوبت هرفرد متناسب با تعداد دامهايي كه دارد .يك تا چند روز شير جمع آوري شده توسط ساير اعضاء را قرض گرفته و به صورت يك جا نسبت به تبديل آن به ماست و كشك و... اقدام مي كند .و البته اين شير قرض گرفته را در روزهاي بعد جبران مي كند.كه در اين جا به طور مختصر به اين فرايند اشاره مي كنم .

پس از اين كه افراد از محل شير دوشي كه آبادي هاي اطراف روستا مي باشد بر مي گردند در خانه فردي كه نوبت اوست جمع مي شوند و هر فردي شير را تحويل مي دهد در تحويل شير مقياس اندازه گيري خاصي وجود دارد كه تشكيل شده از يك ظرف مخصوص به اضافه تعدادي نِشو . (نشوـ«nesho» نشان : يك تكه چوب بند بند است .كه آن را به طوري عمودي در درون ظرف مخصوص كه شير افراد به نوبت درون آن ريخته شده قرار مي گيرد و از ته اين چوب آنقدر مي زنند و كوتاه مي كنند كه سطح شير منطبق بر آخرين بند اين چوب نازك قرار گيرد) . براي هر كدام از افراد اين عمل نشان گذاري انجام شده و ميزان شير تحويلي او مشخص مي شود .فرد موظف است اين نشان را وقتي نوبت افراد ديگر فرا مي رسد به تدريج مسترد نمايد .

اين جريان تا پايان دوره شير دهي دام ها ادامه دارد . در فصل زمستان كه دام ها فاقد شير هستند تعطيل مي شود .البته لازم به ذكر است .اين نوع همياري با همين روند در بين (گاوداران ) در روستا هم وجود دارد . چرا كه اغلب مردم روستا هم داراي گوسفند و بز وهم داراي گاو هستند .كه هم شيري بين افرادي كه داراي گاو هستند و معمولاً نزديك يكديگر هستند صورت مي گيرد و كمتر در اين جا از اصطلاح مهو استفاده مي شود شير جمع آوري شده پس از اين كه از صافي (پارچه اي تميز) گذرانده شد در ظرف بزرگي كه در محل به آن (قَزقَن ) ghazghan گويند ريخته شده و با استفاده از هيزم آن را مي جو شانند.

بعد از اين كه براي مدتي شير جوشيد آتش زير قزقن را خارج کرده ، با استفاده از ملاقه ای بزرگ شير داخل قزقن را هم زده و از ارتفاع نسبتاً بالايي شير ها را روي هم مي ريزند تا كف كند . بعد روپوشی روي قزقن قرار مي دهند كه حالت سبد مانند داشته و معمولاً از تركه هاي نازك درخت بيد بافته شده است .

بعد از اين كه شير سرد شد . لايه اي نسبتاً ضخيم از چربي روي شير مي بندد كه به آن سر شير گويند و اين لايه ها را به صورت طبق هايي از روي شير گرفته و به مصرف مي رسانند . ( البته در گذشته رسم بوده كه اولين سر قزقني را به همسايگان ، روحاني ده و ساير افرادي كه احتمالاً فاقد دام بوده اند هديه مي داده اند ) شير وقتي حالت ولرم پيدا كرد آن را از قزقن به ظروف ديگر غير مسی منتقل کرده و با اضافه كردن مقداري مايه ماست آن را به ماست تبديل مي كنند وقتي ماست آماده شد . آن را حرارت داده آن قدر مي جوشانند كه ميزان غلظت و رنگ آن تغيير كند و حاصل آن كشك يا به اصطلاح محلي ( قروت ماستي ) است . اين كشك به دليل اين كه چربي شير جدا نشده از طعم و مزه بهتري برخوردار است و كشك درجه يك محسوب مي شود . روش ديگر هم براي استحصال كشك وجود دارد . كه در آن وقتي ماست آماده شد آنرا در داخل تُلُم Tolom مي ريزيد ( تُلُم : پوست دباغي شده گوسفند است كه به صورت كيسه اي استوانه اي شكل از يك سه پايه آويزان مي شود . اين كيسه كه پوست كامل يك گوسفند است . از يك طرف باز بوده و در قسمت پايين فقط يك مجرايي براي تخليه دارد كه ابتدا بسته شده ماست درون آن ريخته و با وسيله اي چوبي به نام سَرپَره ( sarpara ) با شدت هم زده مي شود اين كار براي مدت زيادي صورت مي گيرد تا اين كه چربي هاي شير به صورت ذرات معلق درآيد آن گاه با افزودن آب سرد (امروزه با ورود يخچال به روستا از يخ استفاده مي شود) ذرات معلق چربي بصورت توده هايي در داخل تُلُم شناور مي شوند .بدين ترتيب كره كه به آن در اصطلاح محلي مسكه گويند بدست مي آيد و ماست هم كه چرب آن گرفته شده تبديل به دوغ مي شود كه طبيعتاً از ماست ترش تر و غلظت آن كمتر است .اين دوغ را طبق مرحله قبلي جوشانده و كشك درجه 2 ( قُروت دوغي) توليد مي شود .يا اين كه در داخل مشك هايي ريخته با اضافه کردن نمک و مقداری ادويه معطر از جمله شَوت ( شويد) يا کرابيه (زيره سبز) ؛ آن را از سقف آويزان كرده تا آب آن گرفته شده و نوعي ماست چكيده يا (« شيراز خيکی» به اصطلاح محلي ) توليد مي شود . که بسيار خوشمزه بوده و برای مدت ها بدون نياز به يخچال سالم باقی می ماند .

مَسكه استحصالي يا به صورت خام مصرف شده يا آن را ذوب كرده جوشانده و روغن زرد حيواني تهيه مي كنند كه نه تنها مضرات روغن هاي جامد نباتي را ندارد بسيار مقوي بوده و حتي خاصيت دارويي دارد . و براي افراد مريض و ضعيف و حتي براي درد هاي عضلاني و اندامهاي آسيب ديده بصورت جلي مورد استفاده قرار مي گيرد. تمامي مراحل فوق به صورت دستي وبا ابزار ساده صورت مي گرفته است البته امروزه تكنولوژي جديد هم در اين تعاونی هاي سنتي مورد استفاده قرار مي گيرد .

مثلاً به جاي تُلُم كه استفاده از آن بسيار سخت و وقت گير بود. از همزن هاي برقي كه مانند ماشين هاي لباسشويي معمولي (سطلي) است استفاده مي شود . يا برای جدا کردن چربی از ماشين های برقی ديگری استفاده کرده و به اصطلاح محلی شيرها را چرخ مي­کنند.

البته از اين ماشين ها فقط براي استحصال چربي و گرفتن مسكه استفاده مي شود .

كشك توليد شده پس از جوشاندن ماست از ظرف اصلي كه همان قزقن است خارج شده و به صورت قطعات كوچكتري در آمده تا راحت تر خشك شود .كه خود اين كار نيز همياري ديگران را مي طلبد .اين عمل را در اصطلاح محلي ( قُروت مُشتَك كُني ) گويند .زنان همسايه يا هم شير به كمك فرد آمده و پشت بام خانه بر روي سبدهاي چوبي (تَوَنگوت tawangoot) پارچه اي تميز انداخته كشك هاي مشت شده را روي پارچه مي چينند تا خشك شود و تا زماني كه اين كشك ها در آفتاب قرار دارد معمولاً يك نفر مراقب است تا مورد دستبرد پرندگان و حيوانات قرار نگيرد .

امروزه اين مراحل در داخل روستا صورت مي گيرد .در حالي كه گذشته معمولاً در فصل جمع آوري و فر آوري شير ، زنان به خارج از روستا و محل اتراق گله ها كه اصطلاحاً به آن محلّه مي گفتند رفته و پس از اتمام مرحله جمع آوري شير به روستا باز مي گشتند .

كاركردهاي اين شيوه همياري سبب شده كه عليرغم از بين رفتن بسياري شيوه هاي سنتي ، مهو هنوز در روستا وجود داشته باشد و همچنان به عنوان بهترين گزينه براي دام داران براي توليد فراورده اي دامي به حساب آيد. و اعتماد اجتماعي به عنوان يكي از ستون هاي بنيادي سرمايه ي اجتماعي در اين روستا هنوز بالاست كه خود زمينه ساز مشاركت هرچه بيشتر اهالي در فعاليت هاي عام المنفعه ديگر هم هست.(سالارزاده،1386 :1-26)



منابع و مآخذ

  1. كلاين برگ ،اتو (1376). روان شناسی اجتماعی ، ترجمه : علی محمد کاردان ، جلد 2 . تهران : نشر اندیشه

  2. انصاري ، حميد (1371) « مباني تعاون » تهران:دانشگاه پيام نور .

  3. بودون،ريمون / فرانسوا بوريكو( 1385). فرهنگ انتقادي جامعه شناسي .ترجمه عبدالحسين نيك گهر . تهران:فرهنگ معاصر.

  4. روح الاميني ، محمود (1368). مباني انسان شناسي (گرد شهر با چراغ) .تهران :انتشارات عطار .

  5. غزالي طوسي ،ابوحامد محمد(1371) . كيمياي سعادت ج 1 : تهران : شركت انتشارات علمي و فرهنگي.

  6. فرهادي ،مرتضي(1369). « انواع خودياري وگونه آميزيهاي آن » مجله رشد علوم اجتماعي ،شماره 5،(پاييز) .

  7. فرهادي ،مرتضي(1383). « ساخت هاي جهاني همكاري » فصلنامه علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي ، شماره 26 . .

  8. فرهادي ،مرتضي(1369-70). « واره نوعي تعاوني سنتي وكهن زنانه » مجله رشد علوم اجتماعي . شماره 6 و 7. (زمستان و بهار)

  9. گيدنز ،آنتوني (1376) . جامعه شناسي ترجمه منوچهر صبوري ،تهران :نشر ني .

  10. سالارزاده‌ ، نادر (1386). «بررسي تأثير ميزان سرمايه اجتماعي بر رضايت شغلي معلمان » فصلنامه علوم اجتماعي داشگاه علامه طباطبايي ، شماره 33 (تابستان) 26-1




 
عکس ابراهیم حقیقی
از ابراهیم حقیقی در پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 7:30 عصر
هر کس در دنیا

puce_menu.gifنقش فناوري اطلاعات و ارتباطات(ICT) در آموزش

مقدمه

موج سوم شیوه به راستي نوینی از زندگی با خود آورده بر نهادی نوین که می توان آن را کلبه الکترونیک نامید مبتنی است .( تافلر ، 1382: 31،32 )چیزی که  بوسيله مارشال مك لوهان در يك عبارت خلاصه شده است و آن «تبديل جهان به يك دهكده جهاني» است، بدين معنا كه مردم نقاط مختلف در كشورهاي سراسر كره زمين به مثابه ساكنان يك دهكده امكان برقراري ارتباط با يكديگر و اطلاع از اخبار و رويدادهاي جهاني را دارند. نفوذ سريع فناوري اطلاعات در ميان آحاد مردم موجب تغيير شيوه زندگي در  بسياري از افرادشده است . اطلاعات به مفهوم عام به عنوان انرژي غالب سده جديد، با سرعتي شگفت آور جايگزين صنعت متكي به انرژي هاي فناپذير مي شود . تحولات سريع ناشي از كاربرد فناوري اعم از فناوري مولد و فناوري اطلاعاتي در زندگي بشر تغييرات شگرفي را در ساختارهاي صنعتي ، اقتصادي ،سياسي و مدني جوامع بوجود آورد چنان كه بسياري از انقلاب هاي اجتماعي قرون نوزدهم و بيستم ميلادي ريشه در تحولات اجتماعي ناشي از گسترش وجوه مختلف فناوري در زندگي بشر دارد. دكتر فرامرز رفيع پور در بررسي علل انقلاب اسلامي ايران به نقش مدرنيزاسيون در تشديد نابرابري و نقش رسانه هاي جمعي بخصوص تلويزيون و تسهيل مسافرت هاي داخلي و خارجي و ... در ادراك نابرابري اشاره مي كند و استفاده انقلابيون و بخصوص رهبر هوشمند انقلاب را از ابزارهاي جديد همچون نوار كاست و ...در كنار شيوه هاي سنتي همچون هيأت ها و مساجد براي بسيج مردم در اشاعه نارضايتي و در نتيجه پيروزي انقلاب مؤثر مي داند. (رفيع پور ،1376،صص69تا104) البته تغييراتي كه با ورود ابزارهاي نو ارتباطي در روابط اجتماعي بوجود آمده را در گوشه و كنار جامعه شاهد هستيم . تبديل شدن تعامل و روابط رودررو به روابط با واسطه ، كاهش ديد و بازديدها و شب نشيني ها، بيگانه شدن خويشاوندان با يكديگر و ...از آن جمله اند.كه در زمينه فرهنگي نيز تغييرات و گاه ناهماهنگي هايي را همچون واپس ماندگي فرهنگي(Cultural lag) به دنبال دارد. البته اين تبعات مانع از ناديده گرفتن مزاياي بي شمار آن نيست كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت. پيشرفت فناوري اطلاعات و استفاده از ساز و كارهاي برخاسته از آن منجر به بسته شدن نطفه ي جديدي از اجتماعات بشري موسوم به جامعه اطلاعاتي (Information Society) شده است ، اين شكل نوين همزيستي جمعي داراي سه ويژگي است: الف: كوتاه شده فاصله ها و تبديل به مجموعه ي اجتماعي واحد.ب: گردش اطلاعات به مثابه شريان اصلي حيات جامعه   ج:تبديل شدن اطلاعات به كالا. (دكتر منتظر ،«آموزش مهارت هاي فناوري اطلاعات و تأثير آن بر يادگيري مؤثر و فراگير» ، فصلنامه علمي ـ پژوهشي علوم انساني دانشگاه الزهرا (س)،شماره42،سال 1381ص179) در ادامه ضمن آوردن تعاريفي از فناوري اطلاعات به تاريخچه و اهميت آن در زندگي اجتماعي و برخي كاربردهاي آن در آموزش مي پردازيم . البته از كاركردهاي منفي اين فناوري نيز غفلت نشده است.

فناوري اطلاعات :

فناوري اطلاعات به فرايند دانش و روش هاي بكارگيري آن در توليد، پردازش، انتقال و به جريان انداختن اطلاعات اطلاق ميشود.( كرمي پور، تكنولوژي آموزشي، شماره2، آبان 82، ص 45.) فناوري اطلاعات عبارت از گردآوري، سازمان دهي، ذخيره‌سازي و نشر و استفاده از اطلاعات در قالب صوت، تصوير، گرافيك، متن، عدد و … با استفاده از ابزار رايانه‌اي و مخابراتي و … است.( رئيس دانا ، تكنولوژي آموزشي، ش 2، آبان 81، ص 16.) اعضاي خانواده فناوري اطلاعات عبارتند از : رايانه هاي بزرگ ، ريز رايانه ها ، لوح هاي فشرده ، تلفن هاب بي سيم ، مودم ، چاپگرهاي ليزري و رنگي ، تلفن هاي همراه ، تصاوير متحرك و رايانه اي (انيميشن)، شبيه سازي رايانه اي ، منابع كمك آموزشي رايانه اي ، نشر الكترونيكي ، دوربين ديجيتالي ، آموزش از راه دور ، دي.وي.دي، نمابر ، فيبر نوري ، راديو ضبط  و تلويزيون ديجيتالي، ديسكت ، نظام اطلاعات جغرافيايي ، بزرگراه هاي اطلاعاتي ، شبكه هاي رايانه اي (محلي و جهاني) ، فرا رسانه اي ها ، فرا متن ها ، اينترنت ، جاوا ، لوح فشرده ليزري ، چند رسانه اي ها ، نرم افزارها ، شبكه ، ابر رايانه ها ، تلفن ويديويي ، واقعيت هاي مجازي ، شبكه هاي گسترده جهاني ، وب و مانند آن ها. (ربابه فرهادي ؛ نقش فناوري اطلاعات در آموزش ،فصلنامه كتاب 56 ص142) همان گونه كه در تعاريف فوق شاهد هستيم منظور از فناوري در اينجا هر گونه فرايند و روش و ابزاري است كه به توليد ، انتشار و انتقال بهتر و مطلوبتر اطلاعات مدد رساند.

تاريخچه استفاده از فناوري در آموزش

اولين شكل كلاس درس گسترده به صورت آموزش از راه دور و به شكل مكاتبه اي بود . ايساك پيتمن در سال 1840 «كوتاه نويسي » را در انگلستان از طريق مكاتبه اي تدريس مي كرد.(دبيليو بروور،1382،ص50) در همين راستا دكتر عيسي ابراهيم زاده آموزش از راه دور را به عنوان محصول عصر صنعتي و شكل صنعتي شده ي آموزش مي داند و معتقد است روند رشد و تحول اين نظام از لحاظ تاريخي با مراحل صنعتي همگامي ملموسي دارد.وي نسل اول آموزش از راه دور را كه به آموزش مكاتبه اي شهرت دارد به عنوان آموزش تك واسطه اي «Sigel Media »ناميد . فناوري مورد استفاده در اين دوره ارتباطات پستي ، چاپ كتاب هاي استاندارد و جزوات يكنواخت بود . در ادامه استفاده از امواج براي آموزش متداول گرديد. آموزش چند رسانه اي «Multi Media»كه در حقيقت محصول دوره صنعتي است مشخصه اصلي نسل دوم آموزش از راه دور است. راديو ، تلويزيون ، ويدئو ، ماهواره ، نوارهاي ديداري و شنيداري مهمترين واسطه هاي آموزشي اين دوره هستند.و در نسل سوم آموزش از راه دور تأكيد اصلي بر آموزش غير متمركز ، مشاركتي و مردمي است .(دكتر ابراهيم زاده،«آموزش از راه دور همگام با فناوري»گزارش كامپيوتر ، شماره 139 صص 28تا32) امروزه كمتر كشوري پيدا مي شود كه از آموزش از راه دور براي تأمين اهداف آموزشي و پرورشي خود استفاده نكند البته متناسب با سطح پيشرفت هركشور فناوري مورد استفاده متفاوت خواهد بود از آموزش مكاتبه اي از طريق پست گرفته تا استفاده از نوارهاي صوتي و تصويري و تلويزيون و ماهواره و شيوه هاي ارتباطي نوين كه امكان تعامل را هم فراهم كرده اند.يكي از لوازمي كه امروزه با فناوري ارتباط همراه بوده و گاه به غلط مترادف با آن بكار رفته است رايانه است كه از قرن بيستم با ورود خود منشأ تحولات عظيمي گرديده است.اولين كوشش معلمان براي استفاده از رايانه در كلاس درس سنتي معمولاً بصورت سخنراني بود،تجربيات يادگيري مرتبط با موضوع تدريس معلم كه در مكان هاي آموزشي ديگر انجام گرفته بود به نمايش گذاشته مي شد و يا به عنوان تكليف براي مطالعه بيشتر مورد استفاده قرار مي گرفت .(دبيليو بروور،1382،ص51) همگام با پيشرفت­هاي ساير بخش­ها نظام هاي آموزشي نيز دچار تحول شده و گرايش از يادگيري هاي معلم محور به فراگير محور رو به افزايش است. به گونه اي كه آموزش و استفاده از فناوري در برنامه درسي كشورهاي پيشرفته گنجانده شده است . به عنوان نمونه در انگستان كتاب هاي درسي در هر موضوع شامل سه كتاب دانش آموز ، راهنماي معلم و راهنماي دانش آموز است. در هر سه كتاب فعاليت هايي در باره فناوري اطلاعات و ارتباطات گنجانده شده است . براي اين كه دانش آموزان فناوري اطلاعات و ارتباطات را تجربه كنند دو رويكرد در كتاب هاي درسي در نظر گرفته شده است .الف: پروژه هايي در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات نظير استفاده از رايانه براي پژوهش و انجام پروژه هاي گروهي   ب: فعاليت هاي خاص در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات نظير استفاده از واژه نگار براي نوشتن يك گزارش ، نرم افزارهاي گرافيكي و استفاده از سي دي هاي آموزشي. دانش آموزان در انجام دادن تكاليف گوناگون درسي بايد از رايانه استفاده كنند . مهمترين استفاده از رايانه در انجام دادن پروژه ها و امور پژوهشي است . همچنين از رايانه ها به منزله ابزاري براي وارد كردن داده ها ، رسم جدول و كشيدن نمودار استفاده مي شود.گنجاندن فناوري هاي جديد در كتاب هاي درسي ضمن آشنا كردن دانش آموزان با توانايي ها و قابليت هاي رايانه ، ترس از آن را نيز در آن ها از بين مي برد و سبب مي شود كه فضاي علم از مرز كتاب ها فراتر رود.( دكتر زماني ،«آموزش فناوري در كتاب هاي درسي كشورهاي پيشرفته ‹انگلستان›» ، رشد تكنولوژي آموزشي،شماره 155)

اهميت و نقش فناوري ارتباطات در آموزش

فناوري اطلاعات ابزار قدرتمندي است كه در كمترين زمان ممكن ميتواند ميان مردم جهان ارتباط برقرار سازد. اين ابزار ارتباطي قدرتمند با اطلاعات سروكار دارد. فناوري اطلاعات در جهان امروز چشم اندازهايي را براي جهانيان به ارمغان آورده است كه بر تمام ابعاد زندگي سياسي، نظامي، اقتصادي، اجتماعي و آموزشي انسان قرن بيست و يكم تاثيرگذاشته است، به گونه‌اي كه بيشتر فراگيرندگان را به سمت رايانه‌ها و آموزش كار با آنها سوق داده است. رايانه‌ها با فراهم كردن فرصت لازم براي تمرين و كسب دانش بشري و پرورش دانش‌آموزان، به آموزش مدرسه‌اي ياري مي‌دهند.در عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات نظام های آموزشی از یک سو به باز اندیشی و بازسازی برنامه درسی برای سواد رایانه ای و از سوی دیگر ، تجدید حیات و غنی سازی محیط یادگیری برای برقراری تعامل میان یادگیرنده و منابع یادگیری ملزم می باشند . از این رو بازنگری در شیوه های سنتی تدریس و جایگزینی آن با شیوه های نو برای تجهیز یادگیرنده به مهارت های شناختی ضرورت دارد .لذا استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای دست یابی به هدف های « یادگیری با کیفیت برای همه » اجتناب ناپذیر است.(برودی ، ای ، دبیلیو ، 1382: 17 )   در سال هاي اخير, فناوري‌هاي اطلاعات چنان مورد پذيرش قرار گرفته‌اند كه اكنون در هر جنبه از زندگي خصوصي و عمومي ضروري به نظر مي‌رسد.كاربرد فناوري هاي جديد اطلاعاتي و تغييرات سريع آن، موجب بروز تحولات بسيار در كليه جنبه‌هاي يادگيري و آموزش شده است. شبكه‌هاي ارتباطي و اطلاعاتي بويژه اينترنت چهره آموزش سنتي و تعامل ميان معلم و شاگرد را در تمام سطوح آن از پيش دبستاني تا دانشگاهي دگرگون كرده‌اند.فناوری آموزش را متنوّع  و ساده می کند ، سرعت یادگیری را افزایش می دهد و دانش آموزان را به تماس با منابع موجود و بهره گیری از آنها ترغیب می کند . (کرمی پور ، رشد تکنولوژی شماره 7 فروردین 81 ص27)

معاون فناوري اطلاعات وزارت ICT از پيوستن  8 هزار و 500 مدرسه كشور به شبكه‌‏هاي اينترنت شهري با خطوطADSL خبر مي دهد. (تاريخ :08/05/1385 /اولين گردهمايي سراسري مديران وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات/)مهندس رياضي ، توليد علم و دانش در كشور را پشتوانه اصلي توسعه پايدار عنوان كرد و افزود: طبق برنامه چهارم توسعه ، هر سال بايد 5 هزار كاردان ، 4 هزار كارشناس ، هزار نفر كارشناس ارشد و 100 دكترا تربيت كنيم و به اين ترتيب در تلاش هستيم زمينه تربيت نيروي انساني در كشور را فراهم كنيم.وي ، با بيان اين كه در دانشگاه‌‏ها بايد رويكرد تكنولوژي محور شكل گيرد ، خاطرنشان كرد: بايد تا پايان برنامه چهارم، تعداد كاربران خطوط پرسرعت را به يك ميليون و500 هزار نفر و كاربران عادي اينترنت را 20 ميليون و 500 نفر برسانيم تا ضريب نفوذ اينترنت در كشور به 30 درصد برسد. (www.ilna.ir/shownews.asp?code=332319&code1=2)

مدارس مي توانند از طريق از سايت اينترنتي شان منابع يادگيري را به صورت پيوسته(On Line) مهيا سازند. همچنين با توانايي ICT، بعضي مدارس قادرند با ارايه  اطلاعات به والدين درباره حضور و غياب، پيشرفت‌تحصيلي و نمرات و فعاليت هاي آنان ارتباط  بيشتري با اولياي دانش آموزان داشته باشند.فوايد ICT در تعليم و تربيت و جنبه هاي گسترده زندگي اجتماعي موجب شده تا مدارس بيشتر كوشش كنند تا دانش آموزان قابليت استفاده از ICT را فرا بگيرند .  برخي از فوايد استفاده از آن عبارتند از:  افزايش انگيزه ، افزايش اعتماد به نفس ،ترغيب به سئوال پرسيدن،افزايش قابليت كار با اطلاعات و استفاده از آن ، بهبود مهارتهاي ارتباطي و اجتماعي ، يادگيري مستقل و پيشرفت در آن، بهبود ارايه مطالب، ايجاد قابليت هاي حل مسئله،استفاده بهينه ازوقت، سهولت انجام كار ، سهولت پژوهش و تحقيق، امكان جستجو ، فراهم آوردن زمينه آزمايش هاي مجازي ، صرفه جويي در هزينه ها، امكان تركيب و بروز خلاقيت، سهولت برقراري ارتباط و استفاده از تجارب ديگران ، فراهم آمدن ابراز عقايد و... با توجه به این که استفاده از فناوری های جدید در کشورهای پیشرفته جزئی از زندگی روزمره مردم شده است وبا توجه به ارتباط و وابستگی متقابل ملل به يكديگر عقب افتادن از دیگران نوعی اختلال و آسیب جدی برای تأمین  منافع ملی به حساب می آید، آموزش و پرورش در خصوص به کار گیری و راهنمایی و هدایت نسل جوان در جهت استفاده از این فناوری ها از سویی و گسترش کمّی و کیفی آن مسئولیت خطیری بر عهده دارد چه در جهت تولید نرم افزار و سخت افزار و چه در جهت آموزش و استفاده ی بهینه از آن در زندگی روزمره . لازمه ی رسیدن به این مقصود آن است  که نهادهای آموزشی و مهم تر از همه ی آن ها آموزش و پرورش از خود شروع کرده فناوری های نوین را در عمل به کار گیرند و از آن در آموزش و سایر امور اداری استفاده کند . و در جهت تحقق دولت الکترونیک گام اساسی بردارد .

در اين قسمت نمونه هايي از كاربرد فن آوري اطلاعات در آموزش را مورد بررسي قرار مي دهيم.

پاورپوينت power point

يكي از مصاديق استفاده از ICT در آموزش برنامه پاورپوينت محصول شركت مايكروسافت است كه جذابيت خاصي به تدريس داده ،مي توان از آن همراه اكثر روش هاي تدريس سنتي هم استفاده كرد .البته ساير نرم افزارهاي بسته نرم افزاري آفيس همچونExcel ،word،Access و.. نيز به نوبه خود مي توانند در آموزش مورد استفاده قرار گيرند. اما  با توجه به قابليت هايي كه پاورپوينت دارد همچون امكان استفاده از  تصاوير  و نمودارهاي رنگي ، صدا و تصاوير متحرك و حتي فيلم ، كلاس درس از حالت يكنواختي و بي تحرّكي  خارج شده محيطي مفرح براي يادگيري فراهم مي كند .به كمك اين برنامه مي توان مفاهيم ارائه شده را با نشان دادن تصاوير و نمودار هاي متنوّع عيني و قابل فهم كرد . در ضمن فرصت و امكان بيشتري به دانش آموزان  مي دهد تا به يادداشت برداري از مطالب ارائه شده بپردازند .از آنجا كه استفاده از اين برنامه مستلزم آشنايي معلم با اين نرم افزار از سويي و تلاش او براي خلاصه كردن و تهيه ي اسلايد هاي مناسب از سوي ديگر است . به نوعي معلمان را بيشتر درگير مسائل آموزشي كرده و به فعّاليّت بيشتر وا مي­دارد معلم براي تهيه ي طرح درس به كمك پاورپوينت ضمن تعيين نكات اساسي دروس و انتخاب جملات مناسب و كوتاه كه بيانگر اهداف آموزشي درس باشد . بايد براي جذاب كردن و عيني تر كردن مطالب به دنبال يافتن تصاوير و نمودارهاي مناسب براي گنجاندن در اسلايد ها باشد .

البته استفاده از اين برنامه مستلزم وجود رايانه با صفحه ي نمايش مناسب يا ويديو پروژكتور در كلاس است . تا دانش آموزان بخصوص در كلاس هايي با جمعيت بالا بتوانند از آن استفاده كنند .بنده براي اولين بار در مركز تربيت معلم بنت الهدي صدر فردوس در درس روش تدريس و بررسي كتب تعليمات اجتماعي از دانشجويان خواستم بجاي نوشتن طرح درس مرسوم روي كاغذ براي تهيه طرح درس و تدريس آزمايشي خود از پاورپوينت استفاده كنند.كه هرچند در ابتداي ترم با مخالفت هايي از سوي برخي دانشجويان مواجه شد ولي در پايان ترم و مشاهده تدريس خود و ساير دانشجويان همگي ابراز رضايت داشتند.

كتاب الكترونيك E Book

كتاب الكترونيك ، متني است به شكل الكترونيك و در فرمت ديجيتال كه براي خواندن و استفاده از آن، نياز به سخت افزار يا نرم افزار مناسب وجود دارد. اين سخت افزار يا نرم افزار، توانايي نمايش محتواي متن را با كيفيت مطلوب و خوانا دارد، به طوري كه امكان استفاده و مشاهده متن يا تصاوير به راحتي فراهم باشد. (هفته نامه فرهنگي - اجتماعي -جوانان/شماره هفدهم - شنبه ۱۷ ارديبهشت ۱۳۸۴) كتابهاي الكترونيكي را مي‌توان روي محمل هاي ديجيتالي نظير "ديسك فشرده"، "ديسك فشرده ديجيتالي"، شبكه جهاني وب، و جز آن منتشر كرد. براي مثال، بسياري از منابع مرجع نظير دايرة‌المعارف بريتانيكا، دايرة‌المعارف آمريكانا، فرهنگ وبستر، فرهنگ آكسفورد  و دايرةالمعارف هاي فارسي  همچون دهخدا و مجموعه تفاسير قرآن و ديوان اشعار شعرا و از اين قبيل، علاوه بر قالب چاپي، بر روي ديسك فشرده و نيز شبكه جهاني وب قابل دستيابي هستند در سالهاي اخير، ناشران منابع مرجع سعي كرده‌اند تا علاوه بر لوح فشرده، انتشارات خود را از طريق شبكه جهاني وب در محيطي فراگيرتر، ارزان‌تر، و با قابليتهاي چند رسانه‌اي در دسترس طيف وسيعي از خوانندگان قرار دهند.كتابهاي الكترونيكي، با توجه به ويژگيها، امكانات، و كاربردهايشان به گروههاي زير تقسيم مي‌شوند:1. كتابهاي الكترونيكي فقط متن ـ در اين دسته، كتابهاي الكترونيكي فقط شامل اطلاعات متني هستند و هيچ‌گونه تصوير، نمودار و جز آن را شامل نمي‌شوند.2. كتابهاي الكترونيكي داراي تصاوير اسكن شده 3. كتابهاي الكترونيكي با تصاوير متحرك . 4. كتابهاي الكترونيكي سخنگو 5. كتابهاي الكترونيكي چند رسانه‌اي ـ ‌در اين دسته از كتابهاي الكترونيكي يك رابطه چند رسانه‌اي و دو سويه ميان كتاب و خواننده برقرار مي‌شود. اين دسته كاملاً با كتابهاي سنتي و چاپي متفاوت‌اند و امكانات كمكي براي جستجو و تحقيق در آنها در نظر گرفته شده است.محيط وب، اين امكان را مي‌دهد تا به راحتي علاوه بر متن، صوت، تصوير، و ويديو نيز در كتابهاي الكترونيكي گنجانده شود. در دنياي چاپي فقط مي‌توان عكسهاي رنگي يا سياه و سفيد را به كتاب اضافه كرد و امكان استفاده از صوت، انيميشن، و ويديو به عنوان بخشي از كتاب و يا اطلاعات تكميلي به منظور تفهيم هر چه بهتر مفاهيم وجود ندارد. چنين رويكردي امروزه، به ويژه در برخي دايرة‌المعارفها، و فرهنگهاي موجود در محيط وب ديده مي‌شود. تلفظ صحيح كلمات، استفاده از موسيقي، كلام، انيميشن، و ويديو براي تشريح مفاهيم نوشتاري در كتابهاي الكترونيكي به ويژه كتابهاي كودكان از اهميت بسزايي برخوردار است. محيط وب علاوه بر اينكه امكان افزودن اطلاعات چند رسانه‌اي را به قالبهاي مختلف مي‌دهد، محدوديت اشغال فضاي زياد از حافظه را در ديسك‌هاي فشرده ندارد.(http://adjournal.shaar.com/archives/2005/11/000697_.php)

اينترنت Internet

گسترش فناوري اطلاعات و ارتباطات  باعث تغيير چگونه ، چه ، ‌چه كسي ، كجا ، چه وقت  و چرايي يادگيري ها شده است . اينترنت ، اينترانت و كليه روش هاي ارتباطي بي سيم باعث از ميان برداشته شدن موانع زماني و مكاني شده است . اينترنت سبب شده تا يادگيرنده بتواند با معلمان خود در ارتباط باشد  چراكه اينترنت بستر و زيربناي ارتباطات جديد است . كه از طريق اتصال ميليونها رايانه در سراسر جهان شبكه عظيمي را ايجاد كرده است . ميليون ها صفحه حاوي مطالب متنوع با امكانات جستجو كار را براي محققين و دانشجويان و دانش آموزان راحت كرده است . اينترنت مرجعي است براي پاسخگويي به بخش اعظم نيازهاي اطلاعاتي افراد در زمينه هاي مختلف علمي ، تجاري و سرگرمي و ....در نظام آموزش مبتني بر وب [*]wbt منابع آموزشي از طريق اينترنت و خدمات دهنده ي وب ارائه مي شود . در اين روش ، ارتباط با منابع آموزشي از طريق پست الكترونيكي ، تابلو هاي اعلانات و عضويت در گروههاي مباحثه و مانند آن ها ايجاد مي شود چون امكان برقراري ارتباط متقابل ميان دانش آموزان وجود دارد . لذا از مزاياي روش آموزش مبتني بر رايانه [†]CALو روش سنتي آموزش نيز برخوردار است.

پست الكترونيك E Mail

از پست الكترونيك نيز در آموزش مي توان به نحو شايسته اي سود برد . امروزه يكي از سريعترين و ارزانترين روش ارسال و دريافت بسته هاي نرم افزاري و اطلاعات است. كه امكان ارتباط مستمر دانش آموزان با معلمانشان را حتي در ايام تعطيل و حتي پس از فراغت از تحصيل امكان پذير كرده است . چه بسا دانش آموزان در كلاس به دلايلي از بيان برخي مطالب يا سوالات اجتناب كنند كه پست الكترونيك اين فرصت را به آنان داده تا با شجاعت بيشتري به بيان نظرات و سوالات خود بپردازند. و  از آن جا كه نوعي رابطه متقابل وجود دارد معلم نيز مي تواند از اين طريق اهداف خود را در آموزش به نحو مطلوب عنوان نموده مطالب مرتبط با موضوع يا هرگونه مطلب و دستاورد جديد علمي را در حوزه تدريس از اين طريق در اختيار فراگيران قرار دهد.

گپ chat

يكي از امكاناتي كه اينترنت در اختيار كاربران قرار داده گفتگوي همزمان و تعامل بين آن ها با استفاده از دوربين ، ميكروفون و رايانه است . كه اين امر باعث حذف فاصله هاي مكاني شده و افراد خود را در كنار يكديگر حس مي كنند . از اين امكان مي توان در تدريس و ايجاد انجمن هاي علمي در سطح كشور و حتي در سطح جهان استفاده كرد . اتاق هاي گفتگوي علمي در زمينه هاي تخصصي مجالي است براي تبادل نظر و بروز خلاقيت هاي  دانش آموزان . هرچند اين گفتگوها امروزه بين كاربران اينترنت بخصوص جوانان در حوزه هايي شايد غير علمي رايج است اما مي توان اين امكان را در خدمت اهداف آموزشي بخصوص در دروس اجتماعي قرار داد.

همايش ويديويي Video Conference

روش آموزشي ديگري كه مستلزم بكارگيري تجهيزاتي چون دوربين ، پروژكتور ،ميكروفون ، بلندگو ، رايانه و مانند آن هاست. منابع آموزشي در اين روش به طور مستقيم و بي درنگ اطلاعات را به فراگيران منتقل مي كنند . (فصلنامه كتاب 56 ، ص 145)

وبلاگWeb log

وبلاگ ها يكي از معروفترين ابزارهاي انتشار مبتني بر وب هستند كه مي توانند مطالب نوشته شده را در اسرع وقت در معرض استفاده همگاني در شبكه قرار دهد . هرچند از عمر اين شيوه اطلاع رساني و بيان افكار در ايران مدت زيادي نمي گذرد ولي در همين مدت كوتاه اهميت خاصي در بين كاربران اينترنت پيدا كرده بگونه اي كه ايران در سال 1383 رتبه چهارم جهان را از لحاظ تعداد وبلاگ ها به خود اختصاص داده است.(روزنامه شرق ، 13 اسفند 1383) . با توجه به مزايايي كه اين شيوه دارد مي تواند به عنوان يكي از شيوه هاي تعاملي ارتباط در آموزش مورد استفاده قرار داد . در اين جا به برخي كاركردهاي آموزشي وبلاگ ها اشاره مي شود.در خصوص وبلاگ ها نيز اينجانب  به منظور تشويق دانشجويان به داشتن وبلاگ و استفاده از آن از سال قبل اعلام نمرات آنان را از طريق وبلاگ و البته با شماره دانشجويي انجام مي دهم وحتي تأكيد كرده ام هرگونه نظر، انتقاد و پيشنهاد و سوالي كه دارند از طريق ايميل يا وبلاگ منعكس نمايند.

کارکردهای آموزشی و پژوهشی وبلاگ

● دسترسی به مخاطب بیشتر:وبلاگ وسیله ای برای دسترسی به مخاطب بیشتر است. برخلاف نشریات علمی و تحقیقاتی  که مخاطبانی خاص دارند، وبلاگ امکان دسترسی به مخاطبانی متفاوت و بیش از يك گروه خاص از متخصصان را فراهم مي کند و نویسنده را از نقطه نظرهای مختلف آگاه کرده و موجب غنی شدن دانش و اطلاعات می شود.. وبلاگ وسیله ای برای ارتباط محقق امروزه با دنیای خارج است.

● باز خورد سریع:وبلاگ به ما امکان می دهد تا باز خورد افکار و اندیشه ها خود را بسرعت دریافت کرده و ارتباط متفاوتی با مخاطبان نوشته های خود برقرار کنیم . برخلاف مقالات دانشگاهی سنتی که زمان طولانی تا انتشار و دریافت نقد و نظرهای دیگران ما را در انتظار می گذارند و چه بسا دیگر موضوع کهنه شده باشد، وبلاگ نویسی به ما امکان می دهد تا لحظه به لحظه افکار و نظرات خود را در معرض نقادی قرار داده و بنابراین موجبات پویایی اندیشه های ما را فراهم می آورند. امکان نظر دادن بصورت ناشناس سبب می شود تا افراد به راحتی و بدور از ملاحظات شخصی نظر خود را ارائه دهند.

● حفاظت از اندیشه ها:وبلاگ حافظ اندیشه ها و افکار ماست. در بسیاری از مواقع افکاری بسوی ما می آیند که نمی دانیم چگونه آنها را منتشر کرده و دیگران را در آن سهیم نماییم. گاهی این افکار در قالب کتاب و مقاله نمی گنجد چرا که آنقدر وسیع نیست که بشود به آن متنی این چنینی اختصاص داد و جای دادن آن در نوشته ای دیگر نیز بخاطر عدم همگونی با کل موضوع امکان ندارد بسیاری از اندیشه ها به همین دلایل فوق هرگز منتشر نمي شوند  امکان نوشتن فوری وبلاگ ها افراد را قادر می سازد تا فارغ از اسلوب هاي نگارش علمی و صرف وقت برای یک نوشته شسته و رفته ، افکار خود را بسرعت منتشر نموده و بنابراین ثبت و ضبط نمایند

●  دسترسی دائمی: با اتصال به اینترنت، در هر لحظه و هر مکان میتوانیم به وبلاگ خود دسترسی داشته و نگران از دست رفتن منابع و اطلاعات  پژوهشی خود در فایل ها و دیسک های کامپیوتری نباشیم. نگارنده فهرست منابع مورد استفاده پایان نامه خود را در یک وبلاگ قرار داده است تا هم در وقت افرادی که در این زمینه خاص تحقیق می کنند صرفه جویی نماید و هم اين که همیشه به آنان دسترسی داشته باشد.

● تمرین نوشتن:  از آنجا که سیستم آموزشی ما عادت به نوشتن را در دانش آموزان نهادینه نمي کند- تنها درسی که دانش آموز موظف به نوشتن است انشا است که آن هم جدی گرفته نمی شود ،وبلاگ مي تواند اين خلا را پر كند. اين امر بخصوص براي دانشجويان(به عنوان مثال پيام نور) و دانش آموزاني كه اكثر امتحانات آن ها چهارگزينه اي است و فعاليت نوشتاري آن ها فقط سياه كردن يا علامت گذاشتن در يك مربع است بسيار مفيد و ضروري است.

● ذخیره و بازیابی دانش و اطلاعات: آرشیو وبلاگ امکان بایگانی مطالب و بازیابی مجدد آنها را بدست می دهد و می تواند نقش یک بانک اطلاعات را برای وبلاگ نویس ایفا کند.

● پرهیز از دوباره کاری:وبلاگ ها به افراد کمک می کنند تا جایگاه موضوع مورد تحقیق خود را در دنیای پژوهش دریافته و از انجام تحقیق تکراری اجتناب نمایند.

● گردآوری مهم ترین، مرتبط ترین و  روزآمدترین منابع در يک جا: در وبلاگ ها فهرستی از لینک ها به وبلاگ ها یا وب سایت های مرتبط با موضوع وبلاگ دیده می شود. به این لیست بلاگ رول می گویند. از آنجا که این فهرست معمولا فیلتر شده و شامل بهترین هاست، نقطه شروع خوبی برای افرادی است که در آن حوزه خاص تحقیق می کنند و آنها را از سرگردانی در اینترنت و صرف وقت برای کاوش و بازیابی منابع معتبر نجات می دهد.

● روز آمد نمودن دانش و ا طلاعات: استادان و فرهیختگان می توانند از طریق وبلاگ خود دانشجویان را در جریان آخرین اطلاعات و تحولات روز قرار دهند.(صراف زاده مريم ؛« برخی کارکردهای آموزشی و پژوهشی وبلاگ ها» مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران(نما) ، دوره پنجم شماره يك 22 مهر 1384)با توجه به ويژگي هاي نوجوانان بخصوص در مقطع متوسطه در دروس مختلف مي توان از طريق تشويق دانش آموزان به تحقيق و نوشتن مقاله در وبلاگ و ترتيب دادن مسابقه وبلاگ نويسي انگيزه لازم را در آنها براي بيان افكار و بروز خلاقيت فراهم كرد . معلم مي تواند حتي بخشي از نمره مستمر را به اين گونه فعاليت ها بخصوص در زمينه كارهاي گروهي اختصاص دهد. .

سي دي هاي آموزشي

امروز خوشبختانه تلاش هاي زيادي در راستاي توليد نرم افزارهاي آموزشي صورت مي گيرد و شاهد عرضه انواع لوح هاي فشرده آموزشي در زمينه هاي مختلف در فروشگاههاي عرضه محصولات فرهنگي هستيم . استفاده از اين نرم افزارها و لوح هاي فشرده حاوي فيلم هاي آموزشي مي تواند در تفهيم بهتر مطالب موثر بوده يادگيري را تسهيل نمايد.ارائه سي دي هاي آموزشي همراه برخي كتاب هاي آموزشي بخصوص در زمينه رايانه و نرم افزارهاي مختلف كمك زيادي به درك بهتر و تمرين محتواي اين كتاب ها دارد.

موانع و مشكلات

در خصوص مزاياي استفاده از فناوري اطلاعات مطالب زيادي مطرح است اما نبايد اين موضوع را از نظر دور داشت كه هم در استفاده از اين فناوري ها با مشكلات و محدوديت هايي روبرو هستيم و هم استفاده از اين فناوري ها آثار نامطلوب و معايبي به همراه دارد. در مورد اول كاربرد فناوري ها در آموزش مستلزم وجود امكانات سخت افزاري و نرم افزاري است كه در هر دو مورد نظام آموزشي ما با شرايط مطلوب فاصله زيادي دارد . به عنوان  نمونه نسبت تعداد رايانه هاي موجود  به دانش آموز در مدارس بسيار پايين است . و حتي برخي از مراكز آموزشي فاقد حتي يك رايانه هستند. البته فناوري اطلاعات محدود به استفاده از رايانه نيست و رايانه تنها يكي از مجموعه ابزار فناوري است . از ديگر زير ساخت ها براي آموزش هاي الكترونيك خطوط ديتا و امكان ارتباط اينترنتي است كه در اين زمينه هم با مشكلات زيادي مواجهيم . عدم پوشش كامل كشور و سرعت بسيار پايين و هزينه بالا از آن جمله اند .تعيين حد اكثر 128كيلو بايت سرعت براي كاربران خانگي اينترنت نمونه بارز اين موضوع است كه آقاي سليماني وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات در بخش گفتگوي ويژه خبري اخبار 22:30شبكه دو سيما مورخ20/10/85 ضمن تأييد اين موضوع عدم وجود زيرساخت هاي لازم براي سرعت هاي بالاتررا دليل اين امر اعلام كردند. در حاليكه در كشور هاي توسعه يافته تمام منازل و مراكز آموزشي و تجاري بطور شبانه روزي به خطوط پر سرعت اينترنت متصل هستند .از سوي ديگر استفاده از فناوري هاي نوين نياز به امكانات نرم افزاري دارد . صرفا وجود تعدادي رايانه نمي تواند به معني استفاده از آن باشد . هنوز فرهنگ استفاده از فناوري هاي نو در جامعه ما فراگير نشده است . و شاهد نوعي واپس ماندگي فرهنگي در اين عرصه هستيم . چراكه برخي ادارات با داشتن منابع مالي زياد اقدام به خريد دستگاه هاي پيشرفته و از جمله رايانه مي كنند ولي از آنها براي اهداف سازمانشان به نحو مطلوب استفاده نمي كنند . به عنوان مثال در ادارات آموزش و پرورش در دواير مختلف تعدادي رايانه وجود دارد ولي گويا اين دواير كاملا با هم بيگانه اند . وقتي يك معلم دوره ضمن خدمتي را مي گذراند در رايانه ضمن خدمت ثبت شده و گواهي صادر مي شود . ولي معلم به منظور استفاده از امتياز آن براي مثلاً ارتقاء شغلي هر سال بايد پشته اي از تصاوير گواهي هاي ضمن خدمت ، تشويقي ها و ابلاغ ها را به كارگزيني تحويل دهد . جالب اين كه تمامي اين گواهي ها و ابلاغ ها و تشويق ها از همان اداره و از رايانه اتاق مجاور صادر شده است . ساير ادارات هم وضعيت مشابهي دارند . مثلاً در صندوق بيمه محصولات كشاورزي هرسال يك كشاورز بايد ساعت ها وقت خود را صرف پركردن فرم هاي تكراري كند باوجود اين كه درختان و باغ ها از جايشان حركت نكرده و تغيير مكان نداده اند ولي گويا در مسئولين هيچ اعتقادي به امكان استفاده از حداقل امكانات رايانه اي وجود ندارد.از ديگر معايب اين روشها مي تواند سطحي بار آمدن دانش آموزان و عادت به كپي برداري از كار ديگران باشد . امكان جستجوي مطلب مورد نظر دانش آموز را از مطالعه يك كتاب يا مقاله بي نياز كرده صرفاًً به بخش مورد نظر مراجعه مي كند . همچنين وجود مطالب متنوع و قابل دسترسي و چاپ اين امكان را به افراد مي دهد كه به راحتي حاصل زحمات ديگران را كپي برداري كرده با نام خود تحويل دهد . اين موضوع و ساير سوء استفاده ها از اينترنت  از مواردي است كه به عنوان معايب اين شيوه هاي آموزشي مطرح مي شود . ولي عليرغم اين معايب و كاستي ها شكي نيست كه لازمه زندگي در جهان امروزي مجهز شدن به اين فناوري هاي نو و استفاده از آن در زندگي روزمره و از جمله در نظام آموزشي است.

بد نيست به ساير معايب فناوري هاي نوين در عرصه هاي ديگرهم اشاره كنيم . عصر انفورماتيك امكانات وسيعي در اختيار نظام هاي سياسي قرار داده كه با توسل به روش هاي ظريف بر سرنوشت زندگي،انديشه و عمل انسان ها نظارت و مداخله مستقيم داشته باشد . با اين وسيله ، دولت ها قادر خواهند بود هر گونه كه مايلند افكار عمومي شهروندان را هدايت كنند و گرايش هاي سياسي آن ها را تعيين و كنترل نمايند .جامعه مدرن انفورماتيك قشربندي جديدي در ساختار اجتماعي پديد مي آورد كه در آن كساني كه دسترسي به اطلاعات دارند بر كساني كه فاقد آنند سلطه ايجاد خواهند كرد.(كاظمي،1377،ص159 ). آنچه ما بايد در نقش پدران ، مادران، مردان، زنان ، جوانان، دوستان، و...بينديشيم متأثر از تركيب پيچيده اي است از تبليغات تجاري، نمايش هاي خنده دار ، سريال هاي تلويزيوني ، موسيقي و كتاب هاي درسي دانشگاهي . بيشتر اين تفكر ناشي از كنشگران قدرتمند اقتصادي و سياسي است كه منافعشان با پذيرش اين انديشه ها از جانب ما تأمين مي شود . بنا بر اين ديدگاه هايي كه ما به كار مي بريم بايد هميشه ، تا اندازه اي در زمينه ي وسيع تر قدرت درك شود.(شارون،1379،ص151) گواه اين مدعا را در عرصه هاي بين المللي مي توان مشاهده كرد. امروزه قدرتمندان با در اختيار گرفتن ابزاهاي ارتباطي نوين افكار و عقايد مورد نظر خود را در سطح جهان تبليغ كرده افكار عمومي را به هر سمتي كه بخواهند سوق مي دهند . شرورترين و جاني ترين دولت ها و افراد را مدافع حقوق بشر و بپا خاستگان براي احقاق ابتدايي ترين حقوقشان را ناقض حقوق بشر و مستحق نابودي قلمداد مي كنند.   رسانه ها با ارائه الگوهاي يكسان سعي درسلب هويت هاي قومي و همانند سازي با فرهنگ جهاني كه جز ايده ها ، ارزش ها و قواعد تعيين شده توسط قطب هاي قدرت نيست دارند چرا كه با ذره اي شدن افراد  بهتر مي توانند آن ها هضم در اين فرهنگ نمايند. از ديگر معايب اين فناوري محدود شدن حريم هاي خصوصي افراد است چرا كه با ابزارهاي جديد امكان رخنه و نفوذ در اين حريم ها وجود دارد . و از جايي كه اطلاعات افراد به صورت ديجيتال در رايانه هاي شخصي يا اداري وجود دارد. برخي افراد مي توانند به سري ترين اطلاعات ديگران دست يافته و از اين طريق به باج خواهي بپردازند چراكه امروزه اين اطلاعات در حكم گروگان با ارزشي مي تواند به عنوان  حربه اي بر عليه افراد مورد استفاده قرار گيرند. تلفن هاي همراه دوربين دار ، ميكروفون هاي كوچك و... امروزه محفل هاي خصوصي خانواده ها را در معرض تهديد قرار داده است . كه در جامعه خودمان شاهد برخي سوء استفاده ها از اين پديده هستيم . كه اگر اقدامات دولت ها در كنترل مكالمات و ارتباطات افراد را كه همه آن ها قابل دسترسي و كنترل مي باشد را هم به اين مطالب اضافه كنيم بيشتر آن روي سكه فناوري هاي نوين را  نشان خواهد داد.

نتيجه گيري

از آنچه در سطور قبلي آمده مي توان به اهميت فناوري هاي ارتياطي در زندگي انسان امروزي پي برد.  همانگونه كه فناوري اطلاعات و ارتباطات در بسياري  از فرايند هاي كاري روزمره مانند بانكداري الكترونيك ، تجارت الكترونيك ، پست الكترونيك، دولت الكترونيك  و ... مورد استفاده قرار مي گيرد ، در حوزه آموزش و پرورش نيز استفاده از اين فناوري ها امري اجتناب ناپذير است يادگيري الكترونيكي يا E-Learning نمونه اي از كاربرد تكنولوژي هاي نو در عرصه آموزش است. حذف محدوديت هاي مكان ، زمان و سن يادگيرنده كه روزگاري دسترسي ناپذير به نظر مي رسيدند ، امروزه ديگر محدوديت هاي بزرگي به نظر نمي رسند . از طرفي بايد توجه داشت كه به وجود آمدن نيازهاي گسترده و جديد در ميان جوامع با ادامه استفاده از روش هاي سنتي نظام آموزشي قابل تأمين نيست . يادگيري مبتني بر رايانه ، يادگيري مبتني بر فناوري اطلاعاتي ، كلاس مجازي ، كتابخانه هاي مجازي و ... راه را براي پيدايي شيوه هاي نوين آموزش هموار ساخته است .و در سطوح مختلف تحصيلي و در حوزه ها و رشته هاي مختلف مي توان از ابزارهاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي چه به صورت مستقل و چه در كنار روش هاي سنتي استفاده كرد. و اين موضوع در برنامه هاي توسعه آموزشي اكثر كشورهاي در حال توسعه گنجانده شده است . و از جمله در كشور مان طبق برنامه توسعه چهارم برنامه زماني براي تحقق دولت الكترونيك و ازجمله در نظام آموزشي پيش بيني شده است . حتي موضوع طراحي شبكه اينترانت ملي تحت مطالعه است كه مي تواند گامي بلند در راستاي بكار گيري فناوري اطلاعات در زندگي مردم باشد. كه البته در كنار برخوداري از مزاياي بي شمار فناوري هاي نوين نبايد از آثار سوء منفي آن نيز غافل ماند. چرا كه امروزه مديريت و كنترل بخش اعظم اطلاعات جهان در اختيار تعداد انگشت شماري قدرت استعماري است كه غفلت از آن در دراز مدت سلب هويت فرهنگي و تبديل شدن به آلت دست اين جوامع خواهيم شد

فهرست منابع مورد استفاده

1. ابراهيم زاده ، عيسي ،«آموزش از راه دور همگام با فناوري»گزارش كامپيوتر ، شماره 139

2. بروور، ای . دبیلیو، و ...،به سوی یادگیری برخط ( الکترونیکی ) ، ترجمه فریده مشایخ ، عباس بازرگان ، تهران:انتشارات آگاه ، 1382.

3. تافلر ، الوین و هایدی ،به سوی تمدن جدید ،سیاست در موج سوم ، ترجمه محمدرضا جعفری ،تهران:نشر علم          ، چاپ چهارم ،1380.

4. رفيع پور، فرامرز ، توسعه و تضاد ، تهران: انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي، 1376.

5. رئيس دانا ، فرخ لقا “كاربردها و سودمندي‌هاي فناوري اطلاعات”، تكنولوژي آموزشي، ش 2، آبان 81، ص 16.

6. روزنامه شرق ، 13 اسفند 1383

7. زماني، بي بي عشرت،«آموزش فناوري در كتاب هاي درسي كشورهاي پيشرفته ‹انگلستان›» ، رشد تكنولوژي آموزشي،شماره 155)

8. .سخنراني معاون وزير ارتباطات در اولين گردهمايي سراسري مديران وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات/)(تاريخ :08/05/1385 / خبرگزاري

9. شارون، جوئل، ده پرسش از ديدگاه جامعه شناسي ، ترجمه منوچهر صبوري ، تهران: نشر ني،1379.

10. صراف زاده ، مريم ؛« برخی کارکردهای آموزشی و پژوهشی وبلاگها» مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران(نما) ، دوره پنجم شماره يك 22 مهر 1384.

11. فرهادي ، ربابه ؛ نقش فناوري اطلاعات در آموزش ،فصلنامه كتاب 56 ص142

12. كاظمي، سيد علي اصغر ، بحران جامعه مدرن ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي ، 1377.

13. كرمي پور، محمدرضا ، «مديريت آموزشي در عصر اطلاعات»، تكنولوژي آموزشي، شماره2، آبان 82، ص 45.

14. کرمی پور، محمد رضا ،«آموزش متناسب با عصر اطلاعات» رشد تکنولوژی آموزشی ،شماره 7 فروردین 81 ص27.

15. منتظر، غلامعلي ،«آموزش مهارت هاي فناوري اطلاعات و تأثير آن بر يادگيري مؤثر و فراگير» ، فصلنامه علمي ـ پژوهشي علوم انساني دانشگاه الزهرا (س)،شماره42،سال 1381)

16. هفته نامه فرهنگي - اجتماعي -جوانان/شماره هفدهم - شنبه ۱۷ ارديبهشت ۱۳۸۴

17. adjournal.shaar.com/archives/2005/11/000697_.php

18. www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol3/Information_sheet.htm

19. ايلناwww.ilna.ir/shownews.asp?code=332319&code1=2


[ آخرین تغییر: پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 9:39 عصر ]
 
هر کس در دنیا

حقوق شهروندی درقانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

ابراهیم حقیقی   1380/12/04
مدرس مرکز تربیت معلم بنت الهدی صدر فردوس

چکیده

واژه ي شهروند معمولاً همراه با واژه ي دولت مطرح گرديد. و ظهور آن را مي توان مصادف با پيدايش نخستين دولت هاي ملي دانست . در هرجامعه اي به ضرورت حكومتي وجود دارد . در هر حكومت دو گروه عمده را مي توان تشخيص داد .گروه حاكم، كه در حكم فرماندهان جامعه هستند .و در مقابل ساير افراد جامعه كه محكوم به تبعيت از گروه نخست هستند (فرمانبران). كه البته هر كدام از دو گروه فوق در جوامع ودوره هاي مختلف عناوين مختلفي به خود مي گيرند. هر كدام از اين عناوين حقوق و وظايف خاصي را ايجاب مي كند. در صورتي كه حاكم عناويني چون سلطان ،ارباب ، خاقان و امپراطور داشته باشد،فرمانبران خود را رعيّت مي دانند كه بايد بي چون و چرا از دستورات حاكم تبعيت كنند . در اين حالت معمولاً حاكمان خود را ازگوهر و نژاد برتر دانسته خود را ملزم به پاسخگویی به رعیت نمی دانند. در حالیکه دولت قدرت خود را ناشی از ملت دانسته و در مقابل ملت مسئولیت دارد. شهروند نیز برخلاف رعیت از حقوق و تکالیف متقابل در ارتباط با دولت برخوردار است .ازجمله حقوق او می توان: آزادی عقیده ، آزادی بیان ، تساوی در مقابل قانون ، مصون بودن جان ، مال ، مسکن و شغل از تعرض ، تشکیل اجتماعات ، انتخاب شغل دلخواه ،تأمین اجتماعی ، آموزش و پرورش رایگان، حق دادخواهی ، حق تابعیت،حق اقامت را نام برد.

کلید واژه ها: شهروند ، رعیت ، حقوق شهروندی ، حقوق مدنی ،حقوق سیاسی، حقوق اجتماعی

مقدمه:
يكي از مسائلي كه امروزه در كانون توجه محافل مختلف قرار دارد ،حقوق مدني و چگونگي بهره مندي افراد جوامع مختلف از آن است.كه به اشكال مختلف از سوي گروهها و انجمن هاي بين المللي و ملي مطرح ، و خوراك محافل سياسي و رسانه اي را شكل مي دهد. و همچنين هر از گاه آماج اتهامات سازمان هاي بين المللي در خصوص نقض حقوق بشر هستيم. كه اين موضوع خود مستمسكي براي برخي محافل وگروه هاي سياسي داخل قرار گرفته و به تحليل هاي يك جانبه اي از آن دست مي زنند كه به دليل نفوذ منافع جناحي و حزبي از جنبه ي علمي موضوع كاسته شده ، وحب وبغض ها و تعصب ها مانع از درك واقع بينانه ي اين موضوع و حتي ساير مسايل اجتماعي مي شود.و لذا موضوع حقوق شهروندي به ابزاري در خدمت اهداف حزبي و جناحي و وسيله اي براي مچ گيري و فشار بر رقبا تبديل مي شود،كه خود اين امر اگر نگوييم بزرگترين ،يكي از عوامل مهم تضييع حقوق شهروندان است.

مبارزه براي احقاق حق اختصاص به دوره كنوني ندارد ،بلكه قدمتي به اندازه ي تاريخ بشريت دارد .سراسر تاريخ مملو از وجود ظالمان و استعمار ملت ها توسط آنان از سويي و همچنين مبارزات مردم براي رهايي از ظلم از سوي ديگر است .از فرزندان حضرت آدم ابوالبشر (ع) گرفته تا بني آدم امروز.
لازمه ي هر مبارزه اي داشتن هدف است ،وتا زماني كه هدف مشخص نباشد و به آن ايمان و اعتقاد نباشد ،مبارزه اي هم نخواهد بود و اگر هم باشد به موفقيت آن اميدي نخواهد بود. در صورتي كه ندانيم حق چيست و حقوق ما كدام است ؟ چگونه مي توانيم آن را مطالبه كنيم .يا از تضييع حقوقمان توسط اين و آن داد سخن سر دهيم. در اين صورت ضرورت دارد ابتدا به دنبال شناخت و آگاهي از حقوق خود باشيم ،بدانيم به عنوان يك ايراني ، يك كارمند ، يك كارگر و ….داراي چه حقوقي هستيم .و با آگاهي نسبت به موضوع به قضاوت ، يا موضع گيري در خصوص پايمال شدن حقوقمان در جامعه پرداخته ، در صدد احقاق آن برآييم .
يكي از مسائلي كه در اينجا حائز اهميت است ، پرهيز از مطلق گرايي و يك جانبه گرايي است .اين رويكرد نسبت به پديده هاي اجتماعي غير علمي وبدور از واقعيت بوده نتايج زيانباري بدنبال خواهد داشت . چيزي كه امروز جوامع و حتي نظام جهاني از آن رنج مي برد ، و در سطح بين المللي شاهد ثمرات آن در فلسطين ، افغانستان و عراق هستيم. در بعد ملي نيز ثمرات تلخ اين طرز تفكر بركسي پوشيده نيست.
در بررسي پديده هاي اجتماعي بايد با يك رويكرد علمي و واقع بينانه و به دور از تعصبات و باورهاي شخصي به موضوع نگريست و هر پديده اجتماعي را در زمينه ي اجتماعي خودش مورد ارزيابي قرار داد.يعني داشتن بينش جامعه شناسانه و ياد گرفتن اين كه جامعه شناسانه بيانديشيم. سي رايت ميلز (Mills,1970 ) مي گويد:
«تخيل جامعه شناسانه[1] › مستلزم توانايي دور ساختن انديشه مان از جريان هاي عادي زندگي روزانه براي از نو نگريستن به آن ها است.»[2]
«پرورش تخيّل جامعه شناسانه به معناي استفاده از مطالب انسان شناسي و تاريخ و نيز خود جامعه شناسي است .بعد انسان شناختي تخيل جامعه شناسانه بسيار مهم است. زيرا به ما امكان مي دهد تا صور مختلف حيات اجتماعي را مشاهده كنيم ، با مقايسه ي آن ها با شيوه ي زندگي خودمان به تفاوت الگوهاي ويژه ي رفتار خودمان بيشتر پي مي بريم . بُعدتاريخي تخيّل جامعه شناسانه به همان اندازه اساسي است . ما تنها هنگامي ماهيت متمايز جهان امروز را مي توانيم درك كنيم كه بتوانيم آن را با گذشته مقايسه كنيم . گذشته آينه اي است كه جامعه شناس بايد براي شناخت امروز در دست داشته باشد.هر يك از اين وظايف متضمن دور ساختن انديشه مان از رسوم و عادات خودمان است براي اين كه شناخت ژرفتري از آن ها بدست آوريم.
جنبه ي ديگر تخيل جامعه شناسانه مربوط به آينده مي باشد. جامعه شناسي نه تنها به ما كمك مي كند كه الگوهاي موجود زندگي اجتماعي را تحليل كنيم ، بلكه امكان مي دهد برخي آينده هاي ممكن را كه در برابر ما گشوده است مشاهده كنيم.پي جويي خلّاق كار جامعه شناسانه نه تنها مي تواند چگونگي وضع موجود ما را نشان دهد ،بلكه مي تواند نشان دهد كه در صورت تمايل ما وضع چگونه مي تواند بشود .كوشش هاي ما براي تأثير گذاشتن بر تحولات آينده ،در صورتي كه بر پايه ي درك جامعه شناختي ‏‎آگاهانه ي روندهاي جاري استوار نباشد بيهوده و ناكام خواهد ماند.»[3] آن گونه كه در جاي ديگر آقاي سي رايت ميلز مي گويد:
«آن چه امروز مردم به آن احتياج مبرم دارند ، آمار و ارقام نيست ، بلكه بينش جامعه شناسانه است كه به ياري آن بتوانند تأثير رويدادهاي عظيم دامنه دار را در زندگي خصوصي و فعاليت هاي اجتماعي خود وديگران ارزيابي كنند.»[4]
شهروند كيست؟
شهروند[5] «فردي است در رابطه با يك دولت ، كه از سويي برخوردار از حقوق سياسي و مدني است ، و از سوي ديگر ، در برابر دولت تكليف هايي به عهده دارد.»[6]
يا به تعبير آقاي گيدنز ؛ «عضو يك اجتماع سياسي ،كه داراي حقوق و وظايفي در ارتباط با اين عضويت است .»[7]
شهروندي[8] منزلتي است براي فرد در ارتباط با يك دولت كه از نظر حقوق بين الملل نيز محترم شمرده مي شود.به حقوق فرد و تكاليف او در برابر دولت رابطه ي شهروندي گويند.كه چگونگي آن را قانون اساسي و قوانين مدني كشور معين مي كند. «اساساً كسي ‹ شهروند › شمرده مي شود كه تنها فرمانگزار دولت نباشد ، بلكه از حقوق فطري و طبيعي نيز برخوردار باشد و دولت اين حقوق را رعايت و از آن حمايت كند. منزلت شهروندي را قوانين هر دولتي تعيين مي كند و معمولاً تابع دو سنجه است : يكي زادگاه ، و ديگري مليت پدر و مادر . شهروندي يك كشور از راه ازدواج با زن و مرد ‏‎شهروند آن كشور نيز بدست مي آيد. اما اينگونه شهروندي معمولاً همه حقوق شهروندي (از جمله كسب مشاغل دولتي )را با خود نمي آورد.»[9]
حقوق شهروندي چيست؟
آنتوني گيدنز حقوق مدنی را حقوق قانونی همه ی شهروندانی می داند که در اجتماع ملی معینی زندگی می کنند.[10]
تی.اچ.مارشال (Marshall 1973 ) سه نوع حق در ارتباط با رشد شهروندی تشخيص داده است:
1.حقوق مدنی[11] ؛ به حقوق فرد در قانون اطلاق می شود .این حقوق شامل امتيازاتی است که بسياری از ما امروز آن را بدیهی می دانیم اما بدست آوردن آن ها زمانی دراز طول کشید. حقوق مدنی شامل:
آزادی افراد برای زندگی در هر جایی که انتخاب می کنند ،
آزادی بیان و مذاهب،
حق مالکیت،
وحق دادرسی یکسان در برابر قانون است.
2. دومین نوع حقوق شهروندی حقوق سياسی[12] است . به ویژه حق شرکت در انتخابات و انتخاب شدن.
3.حقوق اجتماعی ؛[13] این حقوق به حق طبیعی هر فرد برای بهره مند شدن از یک حداقل استاندارد رفاه اقتصادی و امنيت مربوط می شود . این حقوق شامل:
مزایای بهداشتی و درمانی،
تأمين اجتماعی در صورت بی كاری ،
و تعيين حد اقل سطح دستمزد است.
به سخن دیگر حقوق اجتماعی به خدمات رفاهی مربوط می شود.
تاريخچه شكل گيري واژه ي شهروند
واژه ي شهروند معمولاً همراه با واژه ي دولت مطرح گرديد. و ظهور آن را مي توان مصادف با پيدايش نخستين دولت هاي ملي دانست . در هرجامعه اي به ضرورت حكومتي وجود دارد . در هر حكومت دو گروه عمده را مي توان تشخيص داد .گروه حاكم، كه در حكم فرماندهان جامعه هستند .و در مقابل ساير افراد جامعه كه محكوم به تبعيت از گروه نخست هستند (فرمانبران). كه البته هر كدام از دو گروه فوق در جوامع ودوره هاي مختلف عناوين مختلفي به خود مي گيرند. هر كدام از اين عناوين حقوق و وظايف خاصي را ايجاب مي كند. در صورتي كه حاكم عناويني چون سلطان ، خاقان و امپراطور داشته باشد .رفتار فرمانبران با وي متفاوت خواهد بود تا زماني كه به او عنوان رئيس دولت، رئيس جمهور ،نخست وزير و… داده شود . در حالت اول ،فرمانبران خود را رعيّت مي دانند كه بايد بي چون و چرا از دستورات حاكم تبعيت كنند . در اين حالت معمولاً حاكمان خود را از فرمانبران خويش برتر مي دانند . (به عنوان نمونه شاهان ساساني خود را از نژاد خدايان مي دانستند.)[14]زماني كه به حاكمان عنوان دولت داده مي شود . فرمانبران شهرونداني هستند كه حاكمان با رأي آن ها انتخاب مي شوند .و نماينده و هم جنس آن ها هستند. بنا بر اين فرمانبران هم شأن حاكمانند و حاكمان فقط از آن جهت كه نماينده ي جامعه و مردم اند لازم است از رأي آن ها پيروي شود.[15]
هر چند وجود حكومت ها به عنوان يكي از نهادهاي اساسي جوامع پديده ي جديدي نيست ،و از قدمت زيادي برخوردار است به گونه اي كه حتي در اجتماعات شكار و گرد آوري خوراك و در فرهنگ هاي كشاورزي كه دولت وجود نداشت مكانيسم هاي غير رسمي حكومت وجود داشته كه از طريق آن به حل و فصل منازعات پرداخته ، مانع هرج و مرج مي شدند.ولي«دولت هاي ملي به شكلي كه در عصر ما رايج است ،پديده اي نسبتاً جديد بوده و هرگز در تاريخ نظير نداشته است …درحقيقت تقسيم دنيا به كشور هاي متعدد با دولت هاي مشخص از خصوصيات مهم دنياي كنوني است و هرگز به اندازه ي امروز فراگير و جهانشمول نبوده است.»[16]
با فرو پاشي دولت هاي سنتي كه نه افرادي را كه بر آن ها حكومت مي كردند مي شناختند و نه به آن ها علاقه اي داشتند ، و با شكل گيري دولت هاي ملي موضوع شهروند و حقوق شهروندي مطرح شد .در اين دولت ها است كه بيشتر كساني كه در محدوده ي مرزهاي نظام سياسي زندگي مي كنند .شهروند محسوب مي شوند.يعني افرادي كه داراي حقوق و وظايف مشترك بوده و خودشان را جزئي از يك ملت مي دانند.
«دولت در جايي وجود دارد كه يك دستگاه سياسي (نهادهاي حكومتي ؛مانند دادگاه ، پارلمان يا كنگره ، مقامات اداري و..)بر قلمرو معيني حكومت مي كند.و اقتدار آن بوسيله ي يك نظام قانوني و توانايي استفاده از زور براي اجراي سياست هايش پشتيباني مي شود.»[17]
مفهوم شهروندي همراه با مفهوم فرديت و حقوق فرد و ظهور مكاتب انسان گرا همچون اومانيسم[18] و ليبراليسم[19] در اروپاپديد آمده است.اين نظامات اجتماعي و سياسي كه بر مبناي فردگرايي[20]بنيانگذاري شده است.«اراده و خواست انسان را جايگزين هدايت و ارشاد خداوندي ساخت و بدين ترتيب ، قانون بشري كه بازتاب اراده و خواست انسان بود ،بجاي قانون الهي نشست و تئوكراسي يا حاكميت خداوندي بر جامعه و انسان جاي خود را به «دموكراسي[21]» كه عاليترين نوع حكومت تلقي مي شد داد.»[22]وزمينه براي انقلابات عظيم سياسي و اجتماعي در اروپا و امريكا فراهم گرديد.انقلاب كبير فرانسه با شعار :آزادي ، برابري ، برادري از جمله ي آن هاست.از جمله نظامات اجتماعي و سياسي كه بر مبناي فردگرايي بنيانگذاري گرديد .ليبراليسم است كه از لحاظ فلسفه ي سياسي و اجتماعي برآيندي از نظريات دانشمندان و فلاسفه ي اجتماعي قرن هفده و هيجده كشور هاي اروپايي بخصوص فرانسه و انگليس در آن متبلور گرديده است.كه مهمتر از همه نظريه «جان لاك » انگليسي در زمينه ي دولت و حقوق طبيعي و نظريه ي «روسو» در زمينه ي قرارداد اجتماعي و اراده ي عمومي و توماس هابس و .. .را مي توان نام برد.
نظريه ي حقوق طبيعي كه ذكر آن رفت بر سه اصل زير استوار بود:
«1. سلطه ي سياسي معلول اراده ي پروردگار نيست ،بل مبتني بر توافق انسان ها است .
2. نظامات حقوقي و دولتي بايد ناظر بر رفاه انساني باشد و هماهنگ با اصول عقل .
3.انسان داراي حقوقي فطري است كه بايد از طرف قدرت دولت محترم شمرده شود.»[23]
جان لاك با طرح نظريه ي حقوق طبيعي مدعي شدكه «ريشه ي تمام حقوق در طبيعت است و از آن ناشي مي شود . حال چون طبيعت در همه جا يكسان عمل مي كند ، لذا حقوق همه ي افراد با هم برابر و يكسان است و تمام افراد بايد بطور مساوي
در تعيين سرنوشت خود شركت داشته باشند.براي اين منظور بايد مجلسي از نمايندگان ملت تشكيل شود .»[24]
نظريه هايي كه منشأ دولت را حقوق طبيعي افراد مي دانند . علت وجودي دولت را حمايت از حقوق شهروندانش دانسته اند.« روسو در نظريه ي قرارداد اجتماعي[25] خود، شهروند را كسي مي داند كه در تشكيل ‹خواست همگاني› شركت دارد،يعني فرد آزاد و مختار و داراي حق ، و شهروند را در برابر ‹رعيّت›[26] قرار مي دهد كه داراي هيچ گونه حقي نيست و تنها در كنف لطف و مرحمت خداوندگار خود زندگي مي كند.»[27]
حقوق شهروندي در اسلام
«از نظر قرآن انسان موجودي است برگزيده از جانب خاوند ، خليفه و جانشين او در زمين، نيمه ملكوتي و نيمه مادي ، داراي فطرتي خدا آشنا ، آزاد ، مستقل ، امانتدار خدا ومسئول خويشتن و جهان ، مسلط بر طبيعت و زمين و آسمان ، ملهم به خير و شر ،وجودش از ضعف و ناتواني آغاز مي شود و به سوي قوت و كمال سير مي كند و بالا مي رود اما جز در بارگاه الهي و جز با ياد او آرام نمي گيرد. ظرفيت علمي و عمليش نامحدود است ، از شرافت و كرامتي ذاتي برخوردار است، احياناً انگيزه هايش هيچگونه رنگ مادي و طبيعي ندارد، حق بهره گيري مشروع از نعمت هاي خدا به او داده شده است ولي در برابر خداي خويش وظيفه دار است.»[28]
در جهان بيني الهي ، انسان همانند ساير موجودات عالم خلقت نيست ، بلكه او از امتيازات خاصي برخوردار است.كه مشابه آن به هيچ موجود ديگري اعطا نشده است.« بنا بر اين در دين ‎آسماني نه تنها هرگز انسان به دست فراموشي سپرده نمي شود ،بلكه انسان گرايي واقعي به معناي كمال توجه به رشد و اعتلاي انسان و پرهيز از قرباني كردن او در برابر هر امر ديگر ، فقط در اديان الهي وجود دارد .»[29]
البته تمامي عظمت هاي انسان ناشي از تعلق بعد عميق تر وجود او به آستان ربوبي است . و شكوفا شدن استعدادهاي عالي و برتر او صرفاً از طريق برقراري اين رابطه و توجه به اصل و مبدأ خويش ، در نظام تربيتي خاص الهي امكان پذير است.لذا انسان بريده از خدا را نمي توان مشمول اين اوصاف و حقوق دانست.«نظام روابط بين المللي از ديدگاه فقهي ، مردم جهان را به چهار دسته ي مختلف يعني مسلمان ، اهل كتاب (يهود و نصاري) ، كساني كه اهل كتاب بودن ايشان محل شبهه است (صابئين‹بودائيان؟› و زرتشتيان ) و كافر ( حربي و غير حربي ) تقسيم مي كند.. در اين تقسيم بندي ،در مرحله ي اول مسلمانان ( به صورت تبعه ي ذاتي ) ، شهروندان تمام عيار دولت اسلامي اند؛ در مرتبه ي دوم ،اهل كتاب و اصحاب وحي به طور مشروط از حمايت قانوني برخوردارند ، و در مرحله ي آخر ، كفار و مشركان (به عنوان بيگانه از اسلام ) از منظر فقهي اقليت ديني شناخته شده نيستند.»[30]در فقه اسلامي اقليت هاي ديني بر طبق دستور كلي در حقوق و واجبات با مسلمانان مساوي اند جز اين كه بر اين قاعده ي كلي ، استثنايي وارد شده دولت اسلامي شرط بهره مند شدن از بعضي حقوق را وجود عقيده ي اسلامي بداند نه صرفاً تابعيت.رسول اكرم (صلوات الله عليه و اله ) مي فرمايند:«فاذا قبلو عقدالذمه فاعلمهم ان لهم ما للمسلمين و عليهم ما علي المسلمين».(هرگاه عقد ذمه را پذيرفتند به آن ها اعلام كنيد آن چه به نفع مسلمين است اهل ذمّه هم از آن نفع مي برند و آن چه به ضرر مسلمانان باشد به ضرر آن ها نيز خواهد بود). ونيز از حضرت علي (عليه السلام )روايت است كه :
« ذميون عقد ذمه را براي اين پذيرا شدند كه اموال و خون و جان آن ها مثل ما باشد.»[31]
البته همانطور كه دولت اسلامي اعتقاد اسلامي را ملاك تفاوت بين مردم در برخورداري از حقوق مي داند ، همين ملاك را در زمينه ي تكاليف نيز اعمال مي كند . مثلاً مسلمان ملزم به پرداخت زكات است در حالي كه اين الزام شامل اقليت ديني نخواهد شد.
يا ذمي تعهد پرداخت جزيه دارد اما مسلمان الزامي به دادن آن ندارد.

حقوق شهروندي در ايران
الف: قبل از انقلاب اسلامي
با نگاهي به تاريخچه ي نظام اجتماعي ايران و ساختار حكومتي آن مي بينيم در گذشته مردم به عنوان رعيت از حقوق و امتيازات محدودي برخوردار بودند.چرا كه حاكمان خود را از نژادي برتر مي دانستندو حكومت رئيس حكومت بر خلق خدا ، به اراده و مشيت خداوند شمرده مي شد و جنبه ي الوهيت پيدا كرده بود ،چرا كه در ايران نيز مانند همه ي ممالك جهان قبل از پذيرش اصل حاكميت ملي و اجتماعي ، نظريه ي حاكميت الهي پذيرفته و اعلام شده بود. به موجب اين اصل منشأ دولت ، اراده و مشيت خداوند است و سلاطين نمايندگاني هستند از جانب پروردگار كه اداره ي امور عمومي به آن ها سپرده شده است و بنا به عرف حكومت ، سلاطين در مقابل خداوند مسئول مي باشند نه در مقابل ملت.[32]
قدرت شاهنشاهان چه در ايران باستان و چه در دوران بعد از اسلام محدود نبود. تنها عاملي كه قدرت اجرايي آنان را مي توانست محدود نمايد ، دستورهاي ديني و سنت و اخلاق واحياناً سازمان هايي همچون شوراي سلطنت و مجالس نجبا و اشراف بود.[33]
اين روند تقريباً تا قرن دوازدهم هجري ادامه داشت از اين دوره به بعد نظر به برقراري ارتباط اقتصادي و سياسي با كشور هاي اروپايي ، و تأثير انقلاب صنعتي غرب در اوضاع اقتصادي و اجتماعي و سرانجام سياسي ايران از يك سو و عوامل داخلي همچون سياست داخلي و قيام هاي نظامي طوايف و سران ايل و حكام محلي از سوي ديگر زير بناي تغيير نظام سياسي در ايران را فراهم ساخت. و سر انجام انقلابات عمومي قرن چهاردهم ، به حكومت مطلقه ي شاهان ايران خاتمه داد و سلطنت مشروط و محدود به قانون ملي جايگزين آن گرديد. نهضت تاريخي و انقلابي ايران در آغاز قرن چهاردهم و به دنبال آن صدور فرمان مشهور مورخ 14 جمادي الثاني 1324 هجري قمري از طرف مظفرالدينشاه سر آغاز فصل نويني در تاريخ حكومت ايران گرديد.
حقوق افراد ملت و اصول حكومت به موجب قانون اساسي كه به تاريخ 8 ديماه 1285 شمسي برابر14 ذيقعده 1324هجري قمري و متمم آن در مهر ماه 1286شمسي برابر با 29 شعبان 1325قمري به تصويب مجلس رسيد ، تابع اصل حاكميت قانون گرديد.[34] هر چند ديري نپاييد كه اين دستاورد عظيم ملت دستخوش انحراف گرديده و بگونه اي استبداد در جامعه حاكم گرديد . و روز به روز از حق حاكميت ملت بر سرنوشتشان كاسته شد و از قانون فقط سياهه اي بر كاغذ باقي ماند . و بر فاصله ميان مردم و حاكمان افزوده شد ، كه زمينه ساز وقوع انقلاب اسلامي گرديد.
ب : بعد از انقلاب اسلامي
با پيروزي انقلاب اسلامي در 22 بهمن 1357 هجري شمسي به رهبري حضرت امام خميني (رحمه الله عليه) در همه پرسي دهم و يازدهم فروردين ماه 1358 هجري شمسي برابر با اول و دوم جمادي الاولي سال 1399هجري قمري با رأي مثبت 2/98 درصدكساني كه حق رأي داشتند شكل حكومت كشور جمهوري اسلامي تعيين گرديد.و مجلس خبرگان ، متشكل از نمايندگان مردم ، كار تدوين قانون اساسي را بر اساس بررسي پيش نويس پيشنهادي دولت و كليه پيشنهادهايي كه از سوي گروههاي مختلف مردم رسيده بود ،در دوازده فصل و يكصدو هفتادو پنج اصل مي باشد به پايان رساند .
االبته قانون اساسي جمهوري اسلامي در سال 1368 بازنگري شده و تغييراتي در برخي اصول بوجود آمد.ودر حال حاضر مشتمل بر چهارده فصل و يكصد و هفتاد و هفت اصل مي باشد.
قانون اساسي جمهوري اسلامي با تكيه بر جهان بيني و ايدئولوژي الهي و با شناخت ابعاد وجودي انسان ، حقوقي را براي فرد برشمرده است كه توجه به آن ها مي تواند ، شناخت و بصيرت انسان را براي ايجاد ارتباط درست و منطقي با دولت و همچنين در ارتباط با افراد ديگر اجتماع ، افزايش دهد و موجب سلامت و اعتدال جامعه گردد.كه در اينجا به برخي از آن ها مي پردازيم:[35]
v تساوي حقوق
مطابق اصل 19 قانون اساسي «مردم ايران از هر قوم و قبيله اي كه باشند از حقوق مساوي برخوردارند و رنگ ، نژاد، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود.»
در اصل 20نيز آمده است:«همه ي افراد ملت اعم از زن و مرد يكسان در حمايت قانون قرار دارند و از همه ي حقوق انساني، سياسي ، اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي با رعايت موازين اسلام برخوردارند.»
v حقوق زن
«دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعايت موازين اسلامي تضمين نمايد وامور زير را انجام دهد:
1. ايجاد زمينه هاي مساعد براي رشد شخصيت زن واحياي حقوق مادي و معنوي او.
2. حمايت مادران ،بالخصوص در دوران بارداري و حضانت فرزند،و حمايت از كودكان بي سرپرست.
3.ايجاد دادگاه صالح براي حفظ كيان وبقاي خانواده.
4. ايجاد بيمه ي خاص بيوگان و زنان سالخورده و بي سرپرست.
5.اعطاي قيمومت فرزندان به مادران شايسته در جهت غبطه ي آنها در صورت نبودن ولي شرعي.» (اصل 21)
v مصونيت جان، مال و حيثيت
در اصل 22 آمده است: «حيثيّت ، جان ، مال ، حقوق ، مسكن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردي كه قانون تجويز مي كند.»
v آزادي عقيده
مطابق اصل 23 قانون اساسي: « تفتيش عقايد ممنوع است و هيچكس را نمي توان به صرف داشتن عقيده اي مورد تعرّض و موأخذه قرار داد.»
v آزادي مطبوعات
در اصل 24 آمده است: «نشريات و مطبوعات در بيان مطالب آزادند مگر آنكه مخلّ به مباني اسلام يا حقوق عمومي باشند. تفصيل آن را قانون معيّن مي كند.»
v آزادي احزاب
در اصل 26 مقرر شده است : «احزاب ، جمعيت ها . انجمن هاي سياسي و صنفي و انجمن هاي اسلامي يا اقليت هاي ديني شناخته شده آزادند ، مشروط به اينكه اصول استقلال ، آزادي ، وحدت ملّي ، موازين اسلامي و اساس جمهوري اسلامي را نقض نكنند. هيچ كس را نمي توان از شركت در آن منع كرد يا به شركت در يكي از آنها مجبور ساخت.»
v آزادي در انتخاب شغل
«هركس حق دارد ، شغلي را كه بدان مايل است و مخالف اسلام و مصالح عمومي و حقوق ديگران نيست برگزيند. دولت موظف است با رعايت نياز جامعه به مشاغل گوناگون ، براي همه ي افراد امكان اشتغال به كار و شرايط مساوي را براي احراز مشاغل ايجاد نمايد.»
v تأمين اجتماعي
بر طبق اصل 29 قانون اساسي: «برخورداري از تأمين اجتماعي از نظر بازنشستگي ، بيكاري ، پيري ، از كار افتادگي ، بي سرپرستي ، در راه ماندگي ، حوادث و سوانح ، نياز به خدمات بهداشتي و درماني و مراقبت هاي پزشكي به صورت بيمه و غيره حقي است همگاني .
دولت مكلّف است طبق قوانين از محل درآمدهاي عمومي و درآمدهاي حاصل از مشاركت مردم ، خدمات و حمايت هاي مالي فوق را براي يك يك افراد كشور تأمين كند.»
v آموزش و پرورش رايگان
مطابق اصل 30 ام قانون اساسي : «دولت موظف است وسايل آموزش و پرورش رايگان را براي همه ي ملت تا پايان دوره ي متوسطه فراهم سازد و وسايل تحصيلات عالي را تا سرحد خودكفايي كشور به طور رايگان گسترش دهد.»
v مسكن
« داشتن مسكن متناسب با نياز ، حق هر فرد و خانواده ي ايراني است. دولت موظف است با رعايت اولويت براي آنها كه نيازمندترند بخصوص روستانشينان و كارگران زمينه ي اجراي اين اصل را فراهم كند.»(اصل 31)
v امنيّت
«هيچ كس را نمي توان دستگير كرد مگر به حكم و ترتيبي كه قانون معيّن مي كند. در صورت بازداشت ، موضوع اتهام بايد با ذكر دلايل بلافاصله كتباً به متهم ابلاغ و تفهيم شود و حد اكثر ظرف مدت بيست و چهار ساعت پرونده ي مقدماتي به مراجع صالحه ي قضايي ارسال و مقدمات محاكمه ، در اسرع وقت فراهم گردد. متخلف از اين اصل طبق قانون مجازات مي شود» (اصل 32)
v حقّ اقامت
« هيچ كس را نمي توان از محل اقامت خود تبعيد كرد يا از اقامت در محل مورد علاقه اش ممنوع يا به اقامت در محلي مجبور ساخت ، مگر در مواردي كه قانون مقرر مي دارد.» (اصل 33)
v حق دادخواهي
«دادخواهي حق مسلم هر فرداست و هر كس مي تواند به منظور دادخواهي به دادگاههاي صالح رجوع نمايد. همه ي افراد ملت حق دارند اين گونه دادگاهها را در دسترس داشته باشندو هيچ كس را نمي توان از دادگاهي كه بموجب قانون حق مراجعه به آن را دارد منع كرد.» (اصل 34)
v حق انتخاب وكيل
«در همه ي دادگاهها طرفين دعوي حق دارند براي خود وكيل انتخاب نمايند و اگر توانايي انتخاب وكيل را نداشته باشند بايد براي آنها امكانات تعيين وكيل فراهم گردد.» (اصل45)
v مجازات به موجب قانون
« حكم به مجازات و اجراء آن بايد تنها از طريق دادگاه صالح و به موجب قانون باشد.»(اصل 36)
v اصل برائت
«اصل ، برائت است و هيچ كس از نظر قانون مجرم شناخته نمي شود ، مگر اين كه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد.» (اصل 37)
v ممنوعيت شكنجه
«هر گونه شكنجه براي گرفتن اقرار و يا كسب اطلاع ممنوع است . اجبار شخص به شهادت ، اقرار يا سوگند مجاز نيست و چنين شهادت و اقرار و سوگندي فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از اين اصل طبق قانون مجازات مي شود.» (اصل 38)
v حفظ حرمت و حيثيت اشخاص
«هتك حرمت و حيثيت كسي كه به حكم قانون دستگير ، بازداشت ، زنداني يا تبعيد شده به هر صورت كه باشد ممنوع و موجب مجازات است.» (اصل 39)
v ممنوعيت اضرار به ديگران
« هيچ كس نمي تواند اعمال حق خويش را وسيله ي اضرار به غير يا تجاوز به منافع عمومي قرار دهد.» (اصل 40)
v حق تابعيت
«تابعيت كشور ايران حق مسلم هر فرد ايراني است و دولت نمي تواند از هيچ ايراني سلب تابعيت كند ، مگر به درخواست خود او يا در صورتي كه به تابعيت كشور ديگري درآيد.» (اصل 41)
همان گونه که مشاهده گردید قانون اساسی جمهوری اسلامی با الهام گرفتن از فرهنگ غنی اسلامی به ابعاد مختلف وجودی انسان توجه نموده و حقوقی برای او در نظر گرفته که بسیار مترقی و در میان ملل اسلامی و حتی غیر اسلامی کم نظیر است .
البته ناگفته نماند که مترقی ترین قوانین اگر در مرحله ی عمل با نقصان مواجه شوند اثر و کارکرد شان را از دست داده و نخواهند توانست پاسخگوی نیازهای جامعه باشند که احساس نارضایتی می تواند از پیامد های آن باشد.
به امید روزی که فرهنگ غنی اسلامی و ایرانیبطور کامل نهادمند شده و ایرانیان به فرهنگ خود بیش از پیش ببالند . واز مسلمان بودن و ایرانی بودن خود احساس غرور و افتخار کنند.
انشاءالله

اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست

منابع :

1.    آشوري داريوش: دانشنامه سياسي؛{ويرايش 2}. تهران:مرواريد ، 1373.
2.    امين  سيدحسن: حقوق بشر و كثرت گرايي ديني . تهران: ترفند،1379.
3.    دفتر تحقيقات و برنامه ريزي:آشنايي با مكاتب و اصطلاحات عقيدتي و سياسي ،مراكز تربيت معلم
4.    رجب زاده احمد:جامعه شناسي (1)1/243 سال دوم آموزش متوسطه نظري  رشته ادبيات و علوم انساني
5.    سادات  محمدعلي: آشنايي با مكتب ها و اصطلاحات سياسي.تهران:انتشارات هدي ،1360.
6.    شجيعي زهرا: نخبگان سياسي ايران از مشروطيت تا انقلاب اسلامي ،جلد1 .تهران: سخن، 1372
7.    فصلنامه دبيرخانه علوم اجتماعي ؛سازمان آموزش و پرورش استان خوزستان ، شماره 2،زمستان 1381.
8.    كونل راين هارد:ليبراليسم ؛ ترجمه ي منوچهر فكري ارشاد . تهران:انتشارات توس 1354
9.    گيدنز آنتوني  : جامعه شناسي ؛ ترجمه منوچهر صبوري . تهران : نشر ني ،1367.
10.    محمدي  سيدبيوك:جامعه شناسي سياسي؛انتشارات پيام نور
11.    مطهري مرتضي: مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي.قم:انتشارات صدرا .
12.    ملكي حسن: آشنايي با قانون اساسي (3010) ؛دوره كارداني تربيت معلم .

[ آخرین تغییر: پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 9:37 عصر ]
 
عکس ابراهیم حقیقی
از ابراهیم حقیقی در پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 7:03 عصر
هر کس در دنیا

این مقاله در ماهنامه تعاون شهریور 1385 چاپ شده است 


[ آخرین تغییر: پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 7:03 عصر ]
 
هر کس در دنیا

راهکارهایی برای بحران کم آبی در منطقه

1390-02-03 

هرچند همه بر این باوریم حلال همه ی مشکلات خداوند سبحان است و باید خاضعانه دست نیاز بسوی خالق بی نیاز دراز کنیم و با تجدید نظر در اعمال و رفتارمان موانع نزول رحمت را برطرف کنیم و همواره حاجت خود را نزد او ببریم موارد زیر پیشنهاد می گردد:

پیشنهاد می شود برداشت از منابع آب مدیریت شود و همه به صورت عالانه سهمی از این منابع دریافت کنند . یعنی مناطقی که فاقد چاه عمیق هستند هم مجوز بگیرند و متناسب با جمعیت و شرکا میزان برداشت تعیین گردد. و چاههایی که سالهاست فراتر از سهم خود برداشت کرده اند نیز کنترل شده و میزان برداشت آب آنان کم گردد. همانگونه که بر این باوریم با خاموش کردن یک لامپ اضافی لامپی در جایی دیگر که نیازمند است روشن می شود . در اینجا هم می توان با کم کردن میزان برداشت از چاههای کشاورزی دشت ها مجوز برداشت به همان میزان را در کوهپایه صادر کرد

قنات ها که میراث ماندگار پیشینیان است بر اثر کوتاهی مالکین و نهادهای مسئول در شرف تخریب و خشک شدن است. قنات اصلی خانیک یکی از قنات های پرآب منطقه بوده است که دچار کم آبی شدید گردیده است. یکی از گلایه های جدی مالکین قنات ها عدم تخصیص اعتبار برای لایروبی قنات هاست . دهها سال است که در قسمت های انتهایی قنات خانیک لایروبی صورت نگرفته و رسوب بسیاری گرفته است. که عدم نظارت بر هزینه شدن اعتباراتی که قبلا به لایروبی اختصاص می یافته و محدود بودن این اعتبارات از دلایل عدم پیشرفت کار بوده است. مالکین هم با توجه به خشک شدن درختان بادام و گردو و زردالو و … براثر آفات از جمله سوسک سرشاخه خوار و خراط درآمدی ندارند که بتوانند خودشان کار لایروبی را انجام دهند. لذا از مسئولین محترم جهاد کشاورزی انتظار است در این خصوص تجدید نظر کنند. و اعتبارات مناسب برای لایروبی با نظارت جهاد کشاورزی تخصیص دهند.  اعتباراتی هم که تحت عنوان کول گذاری و بغل بری و … داده می شود بسیار ناچیز است و با قیمتی که جهاد اعلام می کند کسی حاضر به انجام کار نیست . لذا مسئولین محترم استانی یا در اجرت انجام این گونه کارها تجدید نظر کنند یا اگر نیروی کاری که بتواند با این قیمت ها کارها را انجام دهد به مالکین معرفی نمایند .

اصلاح شیوه های آبیاری

متاسفانه هنوز شیوه کشاورزی ما همان شیوه های چند صد سال پیش است و با وضعیت فعلی منابع آب و در سال جهاد اقتصادی در یک اقدام انقلابی و جهادی باید این شیوه ها اصلاح شود. در این منطقه انتظار از کشاورزان برای اجرای این طرحها نباید زیاد باشد و بهتر است نهادهای مسئول در این خصوص پیشقدم گردند

یکی از روش هایی که شاید مرحمی بر این زخم جانکاه باشد استفاده از فناوری های نو است . حال که امکان انتقال آب از استانهای همجوار وجود ندارد. پی گیری در این خصوص شاید ثمر بخش باشد.


 
عکس ابراهیم حقیقی
از ابراهیم حقیقی در پنج‌شنبه، 4 اردیبهشت 1399، 6:12 عصر
هر کس در دنیا

فایل ویدیو خود را در یکی از سایت های اشتراک فیلم بارگذاری و لینک مستقیم ویدیو را کپی کنید.

در میزکار روی لینک فیلم تدریس کلیک کنید

روی شروع مباحثه جدید کلیک کنید

در قسمت موضوع عنوان و پایه درسی را که تدریس کرده اید بنویسید.

در قسمت متن از ایکن های بالای پنجره آیکن insert or edit an audio /video file را انتخاب کنید

در پنجره باز شده:


1سربرگ ویدیو را انتخاب کنید

2 در مستطیل مشخص شده با شماره 2 (video source url)لینک ویدیو را که قبلا کپی کردید پیست کنید

3  روی دکمه Inset Mediaکلیک کنید.

در اینجا به صفحه لینک فیلم تدریس منتقل شدید

روی دکمه طرح در تالار کلیک کنید